quarta-feira, 19 de outubro de 2011

Xanana: “Fasil liu, sunu uma ida duké harii hikas fali uma ida”

20 de Outubro de 2011, 09:00

Lusa: Iha loron Tersa-feira liu ba, bainhira primeiru ministru Timor-Leste sei iha hela Juba, Sudaun Sul, nia hateten katak “fasil liu atu sunu uma ida, duké harii hikas fali ida, nó ida ne’e mós hanesan forma atu sobu Estadu ida ho fasil tebes duké atu dezenvolve nasaun ida”.

Lia hirak ne’e, haktuir husi Xanana Gusmão durante retiru ministeriál husi g7+ ne’ebé reprezentante husi Estadu grajil 17 bá hasoru malu iha nasaun ida ne’ebé sei joven liu, iha mundu (Sudaun Sul).

Iha ninia diskursu ne’ebé ajénsia Lusa hetan asesu horseik mak Xanana Gusmão ko’alia ona kona-ba esperiénsia bainhira harii Estadu Timor-Leste, hodi hanoin hikas fali ba insidente ne’ebé akontese iha tinan 2006.

Iha tinan 2006, akontese ona krize polítika nó konfrontu armada ida ne’ebé maka’as iha parte seguransa nian hodi ikus mai Governu ne’ebé nato’on ne’e ukun husi partidu Frente Revolucionária do Timor-Leste Independente (FRETILIN), lidera husi Mari Alkatiri mós tuun kedas.

“Ami hatene buat hirak ne’e hotu, liu husi ami ninia esperiénsia dolorosa, ne’ebé hatudu katak, fasil liu atu sunu uma ida, duke harii hikas fali ida, nó ida ne’e mós hanesan forma atu sobu Estadu ida ho fasil tebes duké atu dezenvolve nasaun ida”, tenik Gusmão, hodi refere ba númeru husi uma hirak ne’ebé hetan sunu husi ema, durante krize ne’ebé akontese iha Timor-Leste, iha tinan 2006.

Primeiru ministru Timor-Leste haktuir katak, maski nune’e ba mós, nia fi’ar katak Timor-Leste sei sai hanesan “sosiedade ida ne’ebé sei estavel, pasífika nó tolerante liu”, maski sei hanesan “nasaun frajil ida”.

Iha diskursu ne’ebé nia hala’o, Xanana Gusmão mós koa’lia kona-ba importánsia husi terseira eleisaun demokrátika, ne’ebé Timór sei hala’o iha tinan oin mai.

“Ami iha konfian sa katak, eleisaun lejislativa nó prezidensiál ne’e, sei hala’o ho forma pasífika, maski ami presiza atu haree liu tan kona-ba ida ne’e”, tenik Gusmão.

Ba Sudaun Sul, primeiru ministru garante katak timor-oan sira “sei halo buat hotu, ba saida mak nasaun ne’e hakarak atu alkansa”, atu nune’e bele ajuda nasaun ne’ebé sei joven liu iha mundu, hodi sai hanesan “estadu ida ne’ebé forte, bem susedidu nó pasífiku”.

Kona fali ba retiru ministerial husi g7+ ne’e, Xanana Gusmão hateten katak, sorumutu ne’e hanesan “pasu ida ne’ebé importante tebes, ba konsolidasaun nó ba futuru” husi grupu ne’e.

“Karik, orgaun ne’e sei hetan duni susesu ba ninia objetivu sira ká loron ruma, orgaun, sei lakon mak ida ne’e depende fali ba ami. Ami somente halibur malu, ko’alia ho lian ida de’it nó halo hanesan grupu ida, atu nune’e bele muda forma ba ajuda ne’ebé ami fó ona”, subliña liu tan Gusmão.

Bainhira Xanana Gusmão sei iha hela Sudaun Sul, nia mós hala’o enkontru ho autoridade sira, liu-liu ho prezidente, Salva Kiir.

Iha loron 13 liu ba, mak ho ofisialmente, nasaun rua ne’e estabelese ona relasaun diplomátika.

Lusa/Fim

TE: Ramos Horta: Ekonomia Timor Leste Atinji Ona Progresu Pozitivu


“Timor-Leste ohin loron la hanesan ona Timor-Leste iha tinan 1999.  Ami nia ekonomia atinji ona progresu ne’ebe pozitivu, ami iha ona sinal pozitivu hodi atinji Objektivu Dezenvolvimentu Milenium iha area balun hanesan; edukasaun no redusaun ba numeru mortalidade husi labarik sira nian”. “Ami nia populasaun ohin loron hela iha dame nia laran, dame ne’ebe ita bele hare husi oin no hamnasa husi labarik rihun ba rihun iha nasaun ne’e,” hateten Prezidente Republika, José Manuel Ramos Horta, Tersa (18/10) wainhira simu karta kredensial husi nasaun tolu iha Palasiu Prezidensial, Aitarak laran-Dili.

Xefe Estadu Josè Ramos-Horta ofisialmente simu karta kredensiais  husi nasaun tolu, mak hanesan; Reino Unidos ne’ebe aprezenta husi Embaxador Mark Canning, Republika Irlanda, ne’ebe aprezenta husi Embaxador Joseph Hayes, no nasaun Japào, ne’ebe aprezenta husi Embaxador foun, Yoshitaka Hanada.
Embaxador Extraordenariu no Plenipotensiario Yoshitaka Hanada husi Japào nudar Embaxador foun husi nasaun ne’e nian hodi troka eis Embaxador Iwao Kitahara ne’ebe ramata ona ninia misaun iha Timor-Leste iha loron baluk liu-ba.

Ba Embaxadores husi nasaun tolu ne’e, Prezidente Republika, Dr. Josè Ramos-Horta hateten katak nia sente kontente hodi simu karta kredensiais husi reprezentante nasaun hirak ne’e, liu-liu tamba iha tinan barak nia laran, nasaun hirak ne’e fo ona sira nia apoiu ba Timor-Leste iha prosesu hodi hetan independensia nomos prosesu dezenvolvimentu ne’ebe hala’o ona durante ne’e. inklui mos suporta ne’ebe nasaun hirak ne’e oferese iha tinan 1999 iha prosesu rekonstrusaun nasaun foun ida ne’e.

Xefe Estadu mos hatutan liu-tan katak durante ne’e Timor-Leste iha ona relasaun ne’ebe di’ak ho nasaun hirak ne’e. Relasaun di’ak ne’e la’os deit akontese iha nivel politiku, maibe mos iha nivel  komunidade.
Ohin loron maizumenus Timor-oan na’in 15.000 mak hela iha Reino Unidos. Timor-oan hirak ne’e hela iha nasaun ne’e nudar sidadaun Timorense no Portugeses.

Timor-Leste mos hola parte ho nasaun sira seluk hodi fo ninia kontribuisaun umanitariu wainhira Japào hasoru rai nakadoko no tsunami iha tempu hirak liu-ba. (Falcão)

terça-feira, 18 de outubro de 2011

Partidu CNRT kaer ukun iha 2012 Sub-Distritu Bobonaro tenke fahe ba Sub-Distritu Rua (2)

Tuesday, 18 October 2011 17:37 Written by Pedro Delfim
 
 
Bobonaro-Sub-Ditritu Bobonaro hanesan Distritu ida ne’ebé ho Populasaun no área bo’ot liu iha Distritu Bobonaro iha suku hamutuk 18 no difisil atu kontrola husi nain ulun sira, ne’e duni atu kontrola populasaun iha área refere tenke kria tan Sub-Ditritu ida iha Sub-Distritu Bobonaro.

Tuir  Koordenador Partidu CNRT Distritu Bobonaro , Jacinto Rodriques (Roque) hateten katak Sub-Distritu Bobonaro iha populasaun no área ne’ebé bo’ot tebes kompara ho Sub-Ditritu sira seluk ne’e duni susar ba  ami atu monta estrutura partidu nian maibe ami esforsu an hodi monta estrutura partidu nian to’o baze.

“Sub-Distritu Bobonaro área ne’ebé bo’ot tebes no populasaun ne’ebé barak iha suku hamutuk 18 ne’e duni difisil ba ami koordenador sira atu monta esrutura partidu nian to’o iha baze maibe ami nafatin esforsu a’an hodi monta estrutura to’o iha baze”dehan Roque hafoin halo diskursu iha konsolidasaun Partidu CNRT iha Sub-Distritu Bobonaro Suku Huaba,  Sábadu (15/10) Nian mos informa tan katak iha 2012,  Partidu CNRT mak kaer ukun tenke aumenta tan Sub-Distritu Bobonaro sai Sub-Distritu rua atu nune’e bele fásil ba governu atu bele kontrola tamba nia iha área ne’ebé bo’ot tebes  atu kontrola.

Iha fatin seluk hanesan komunidade Hauba , André de Jesus mos informa tan katak husu ba nain ulun sira atu bele kria tan Sub-Ditritu ida iha Sub-Ditritu Bobonaro tamba Sub-Distritu Bobonaro hamutuk suku 18 ne’e duni difisil  atu kontrola  husi governu no autoridade lokal sira tamba populasaun barak liu.

“Ami husu ba lideransa Partidu CNRT banhira 2012 , Partidu CNRT mak kaer ukun tenke aumenta tan Sub-Ditritu ida iha Sub-Distiru Bobonaro tamba populasaun barak liu no difisil  atu hetan seguransa husi polisia sira tamba área bo’ot liu”dehan André hafoi

Lusa: Timor-Leste: Setor público impulsiona “forte crescimento” económico – secretário-geral ONU

Nova Iorque, 18 out (Lusa) - Timor-Leste está a registar este ano um "forte crescimento" económico, impulsionado pelos gastos do setor público, enquanto o Fundo Petrolífero continua a acumular receitas, afirma o secretário-geral das Nações Unidas.

No seu mais recente relatório sobre a missão da ONU em Timor-Leste, que está a circular pelos países membros do Conselho de Segurança, Ban Ki-moon salienta que o valor do Fundo Petrolífero atingiu 8,3 mil milhões de dólares no final de junho e considera positivas as emendas à lei que rege esta entidade, aprovadas pelo parlamento.

Estas, refere, "permitem maior flexibilidade de investimento em diferentes instrumentos financeiros e a possibilidade de aquisição de empréstimos".

Ainda no "crítico setor do petróleo", sublinha, o conselho de ministros aprovou um decreto que cria a empresa pública TIMORGAP, que irá gerir os ativos do Estado nesta indústria.

Para este ano, o Orçamento do Estado timorense atinge 1,3 mil milhões de dólares.
Inclui a criação de um fundo de infraestruturas, de 506 milhões de dólares, e um fundo de desenvolvimento de capital humano, que conta com 25 milhões de dólares, adianta o relatório de Ban Ki-moon.
No seu mais recente relatório sobre as economias dos países lusófonos, o Banco de Portugal prevê um crescimento do PIB real não-petrolífero de 7,3 por cento em 2011, um abrandamento em relação aos 9,5 por cento no ano passado.

A inflação deverá recuar dos 6,8 por cento no ano passado, para 6 por cento este ano, segundo a mesma fonte.

A exploração "off-shore" de petróleo e gás, num ambiente de maior estabilidade política e social estão a contribuir de forma positiva para conjuntura macroeconómica timorense, adianta o Banco de Portugal.

PDF
Lusa/Fim

TE: Timor Leste sai Izemplu Dezenvolvimentu ba Nasaun sira Frajilidade iha Mundu

|



Timor Leste hanesan nasaun foun ne’ebe sai izemplu dezenvolvimentu ba nasaun sira frajilidade iha mundu ka bolu G7+, tanba Timor Leste maske foin hamrik no hasoru dezafius oi-oin maibe konsege ultrapasa hodi alkansa ba dezenvolvimentu nasaun tuir era globalizasaun.

Loron hirak liu ba, Preimeiru Ministru, Kay Rala Xanana Gusmão hamutuk ho Ministra Finansas, Emilia Pires xefia delegasaun Timor Leste ba Juba, Sudan do Sul hodi partisipa enkontru G7+ ho Nasaun frajilidade atu fahe esperiensia prosesu tomak ne’ebe Timor Leste iha durante konstruksaun Estadu mai to’o dadaun ne’e.
Nasaun Sudeste Aziatiku hamutuk ho nasaun ida hosi Afrika Leste, Sudan do Sul, Nasaun rua ne’e luta maka’as hasoru independensia no nasaun rua ne’e mos nasaun rua ne’ebe presija esperiensia no rekursu ne’ebé diak atu investe hodi garante futuru ne’ebé melhor ba povu sira.

Rekonhese semelante iha prosesu dezenvolvimentu, deskute desafius, fahe esperensia iha aspeitu ne’ebé importante hosi G7+, promove unidade entre nasaun ne’ebé frajil no konflitu nomos serbisu maka’s atu define, produs no advokasia vital, konstrusaun paz no konstrusaun estado atu hapara konflitu, konstrui nasaun no hamenus kiak.

Tuir informasaun ne’ebé media ne’e sita hosi G7plusmedia@gmail.com katak Enkontru ne’e bele sai prosesu politiku ida ne’ebé importante iha tempu modernu tamba nasaun ne’e iha poder identifika prosesu no implementa prinsipiu nesesariu hodi sai hosi frajilidade. Ba primeiru ne’e lider  G7 +  konsentra atu konsolida strutura governasaun, politika no planu ba futuru atu influensa arsitektura dezenvolvimentu no forma lian ida iha palku global.

Enkontru  G7 + hosi nasaun ne’ebé partisipa hosi kuaze billaun ida, ne’ebé afetado hosi mudansa kilmatika, problema finanseiru esternu, krisi global ai-han, pobreza. Iha  2010, nasaun-nasaun ne’ebé reprezenta formalmente, no iha opurtunidade ka colleaqueship atu promove, reforma ka partisipa iha dinamika global ba nasaun no povu sira. Forum ne’e hanesan nesesidade mundo nian  ne’ebé vulneravel iha lian ida, hamutuk atu kombate ondas doadores. Organizasaun ajudus internasional no mundo dumina ne’ebé marka dinamika global, mobiliza ajenda dame, statebuilding no reforma pratika ajudus atu hasees paradigma dezenvolvimentu ho produs resultadu ne’ebé real mak iha ajenda G7+.

Enkontru ne’e dezenvolve konjuntu ho parseieru dezenvolvimentu hanesan “New Deal”  hodi ajuda baseai Peacdebuilding ho Statebuilding  ne’ebé sei konfirma hosi Konsensu iha semana ne’e.  The ”New Deal”  aprova hosi alto nivel politiku por parte hso doador sira,organizasaun apoiu Internasional no nasaun doador sira liu hosi dialogu Internasional peacebuilding ho Statebuilding. (*/TE)

segunda-feira, 17 de outubro de 2011

STL: Votu Labele Soe, Povu Tenki Fihir Implementasaun Programa Partidu

Segunda-Feira, 17 Oktober 2011

Posting Husi : Josefa Parada
 
BAGUIA - Votus votante sira nian labele soe no sei konta nafatin ba lideransa nebe povu fo fiar iha eleisaun jeral 2012, tanba ne’e povu tenki fihir ba pragrama partidu nian no historia lideransa partidu nebe fo nia vida tomak ba nasau ida ne.


Lia hirak ne’e hato’o husi Koordenador CNRT, sub-distritu Baguia, Luis de Oliveira katak atu sai ulun bo’ot nasaun, tenki hakuak povu hotu-hotu, tan ne’e povu tenki fihir programa no historia partidu nian. Tanba ne ita tenki hili lider nebe desde uluk kedas hamutuk ho povo, no to agora mos hakarak hakuak nafatin povo hodi hasai povo hosi mukit, terus, susar no nakukun laran. Agora dadaun ne "so maun Xanana Gusmao maka bele lidera rai ida ne, no so iha paritdo CNRT nia okos mak ita bele lori mudansa ba moris ba povo ne nian", tenik Luis de Oliveira.

“Atu ita nia votu keta soe, ita tenki fihir programa husi partidu nian tamba iha nasaun Timor Leste implementa lei barak, lei balun mai husi STAE, CNE no lei seluk, tan ne’e ita nia vota atu konta nafatin ita tenki hili ema ho kuidadu,” dehan Luis, liu husi deskursu Sabadu (15/10) iha konsolidasaun partidu CNRT iha suku Larisula, sub-distritu Baguia, Distritu Baucau.

Nune mos Vice Prezidente CNRT, Virgilio Smith hatete CNRT hamrik ho vizaun ida no prisipiu politik ida katak tenki liberta povu, liu husi programa bo’ot mak dezenvolvimentu ba rai ida ne.  ho maun boot Xanana Gusmao, ita sei liberta povo ida ne dala ida tan, hodi lori moris diak ba ita nia rain.
 
 
Informasaun kompletu iha STL Jornal no STL web, edisaun Tersa (18/10). Timotio Soares Gusmão

“Governu AMP Foun, Sei Halo Estrada Foun, Laos taka Kuak”


Segunda, 17 Outubru 2011

Governu liu husi Ministeriu Infraestrutura (MI) Propoin orsamentu ba estrada foun iha orsamentu Jeral estadu (OJE) ba tinan 2012 tamba governu lakohi ona taka estrada kuak iha tinan 2012 mai, maibe sei hadia estada foun iha territorio tomak.

“Ami agora hare  hela no estudu lao hotu ona katak karik bele iha tinan 2012 neé ita hadia total Estrada iha Timor laran para kuak labele akontese tan,” Sekretariu Estadu Obras Publiku (SEOP), Domingos Kairo ba jornalista sira iha uma fukun Parlamentu Nasional, iha semana kotuk.
 
Antes ne, Primeiro Ministro Xanana Gusmao fo atensaun ona ba infraestrutura atu labele halimar bebeik ho projecto nebe la garante estabilidade estrada , no halo riku ema balun deit. Tanba tuir Primeiro Ministro, tinan oin mai  ita tenki tau esforso ba hadia estrada tomak iha rai laran.

Tanba ne, sekretario Estado Domingos caeiro dehan,”Ami sei buka atu hadiak estrada sira ne dala ida deit para labele taka kuak bebeik.

Nia dehan, Rehabilitasaun neébe iha definisaunn total neébe hanesan deputadus sira kestiaona, rajaun tamba ita haree Estrada iha Dili laran neé durasaun liu ona prazo, neébe kuandu ita taka kuak konserteza ninia impaktu sei hakontese beibeik.
 
Tuir informasaun teknika, dalan iha Dili laran halo kedas iha tempo Portugues nia ukun, iha tempo Indonesia mesmo hadia, ladun ho kualidade diak hanesan ita hatene. Tanba ne mak sempre iha kuak kuando udan boot mai.

Tuir Primeiro Ministro iha okaziaun barak, Ministro infraestrutura la servisu maximu hodi hadia estrada sira ne, tanba ne mak orsamento mai sei mobiliza hotu ba hadia dala ida deit, no sei buka kompanhia nebe iha kualidade diak atu kaer.