Tempo Semanal: Ukun Rasik Aan To’o Haluha Aan

Saturday, 2 July 2011

Jose Belo, Jornalista Tempo Semanal (Photo The Age)

KALAN ida, loron rua nolu, fulan Maiu, tinan rihun rua sanulu resin ida, iha palasiu Governu nia oin, ema lubun bo’ot halibur aan hodi asiste programa sunu paixon. Aktividade ida ne’e, hodi selebra aniversariu restaurasaun independencia TL ba dala sia. Ahi lakan. Tarutu, haburas lalehan nia klaran.

Tarutu hirak ne’e, doko ha’u nia neon hakarak atu ba palasiu Governu nia oin hodi halo kontente matan. Maibe, maluk ida dehan festa 20 de Maiu ne’e hanesan meus ida hodi gasta osan wainhira Timor oan sira hahu ka finjidu haluha ema sira ne’ebé fó ninia aan tomak ba obra ukun rasik aan.

Maluk ne’e, konsege trava ha’u nia roda kareta ho ninia lian sadik ne’e. Hau mós tuur mesak hodi hanoin kona ba kustus Ukun Rasik aan ninia ne’ebé hahu mihis. Tanba, demokrasia ho liberdade ne’ebé fó ninia impaktu ba moral no etika, oan Timor Lorosa’e. Hau lembra hikas herois bo’ot no kiik balun.

Iha loron 25 de Maiu 2011, hafoin lori hela hau nia belun Nakayama Tosihide ne’ebé koñesidu ba herois sira ho naran Jose Afonso ba aeroportu Comoro, atan hau hakat liu ba Mertutu, Ermera. Tosihide sempre fó lembra hikas ha’u ba saudozu Nino Konis Santana, David Alex ho Sabalae.

Iha abrigu kmanek  besik posu sintina ninian okos iha Mertutu, Saudozu Nino Konis Santana ne’ebé moris iha Tutuala,  konsege organiza hikas luta ba Ukun Rasik Aan iha parte oeste, to’o hakotu nia iis iha Marsu 1998.

Antes heroi bo’ot saudozu Nino Konis Santana lakon nia moris, nia assume kargu haat iha ninia kabas. Xefe do Consellu CNRM, Sekretariu Exekutivu da Luta/Frente Armada no hafoin saudozu Keri Laran Sabalae lakon Nino mós asume tan kargu ne’ebé ninia belun husik hela nuudar Sekretariu CEL/FC no iha momentu hanesan Konis mós nu’udar Xefi ba CDF. Maibé, serve liu bolu nia nu’udar servidor ida ke umilde tebes no la hatene loko aan. Konis, ema ida ne’ebé onestu. Simples, maibé iha dedikasaun bo’ot ba obra ukun rasik nasaun Timor-Leste ho liberdade ba oan Timor sira.

Ha’u la’o neineik tuir dalan, tanba hakarak rai kalan mak vizita ba maun bo’ot Konis nia rate. Laiha oituan mós hanoin atu sunu paixon hanesan iha Palacio Governu nian oin. Maibe, atan hau hakarak hala’o deit reflexaun badak ida. Iha tuku 08.24 Oras Timor-Leste ha’u tuku tu’ur iha rate simples ida ne’ebé mesak deit. Nino Konis Santana, naran boot. Komandante da luta ida. Maibé ninia rate aat liu kompara ho rate iha cemiterio Santa Cruz. Rate ne’ebé simples oan ne’e, dook husi sintidu katak iha heroi bo’ot nasaun ne’e maka hamahan aan iha okos.

Triste no revolta moral kahor malu iha atan ha’u nia hanoin. Tan ida ne’e, iha reflexaun iha rate simples nia leten ne’e atan ha’u katak:

“…Maun doben, ohin hau mai hase ita. Maibé, ita lian laek. Murak atu hateten deit ba ita katak, ohin atan ha’u mai atu hato’o ha’u nia agradesimentu wain ba ita. Tanba ho maun bo’ot ninia terus, susar no mate, soi ona mai ami nasaun Timor-Leste no liberdade ida. Timor-Leste ohin loron, la hanesan uluk no ema barak ninia moris iha mudansa maske povu balun sei iha susar nia laran. Maun, obrigado wain tanba iha ukun rasik aan ne’e ha’u hetan ona pozisaun hanesan diretor ida. Maibé hau maupagador. Tanba, atan ha’u deve maun wain ninia prinsipiu, moral no etika. Agora, ukun rasik aan ona buat barak maka ha’u kala kasu tiha ba kotuk. Maun, iha Dili ita nia maluk sira mós barak maka sa’e kareta ho folin karun. Maibé, atu sosa deit semente saka ida ba ezekutador obras ukun rasik aan sira mós laek. Agora, ema barak mós uza maun ninia naran hanesan sira nia propriedade atu hadau ema seluk nia laran hodi manan poder para bele karik hariku ninia maluk sira. Maibé, kuitado tebes ba maun lian laek.

Partidu balun pinta maun nia oin bonito oan ne’e, iha espanduk tara lemo iha Cidade Dili laran hodi finjidu katak sira hahi tebes maun. Maibé, kuitadu tebes ba maun nia rate simples. Maun nia rate ne’e haree didiak asu mós bele hakat liu, tanba besik ne’ebé hodi didin ne’e deit fó espasu luan atu asu dolar tama. Maun maka susar no mate, ami maka goza. Ami goza to’o haluha aan tiha.

Atan ha’u se lembra maun nia lia fuan ne’ebé maun doben kasu hela ba hau iha loron 29 de Setembru 1996. Iha momentu ne’e, maun dehan katak, tempu rai diak maun nunka sama ain iha Ermera. Maibé, pela primeira vez maun tama iha Ermera tanba funu. Maun mós dehan, Ermera ninia oan sira kontente tebes simu maun no haree maun diak tebes. Tebes duni maun. Tanba maluk Ermera oan sira haree didiak duni maun. Tan ne’e ho biban uitoan mós Ermera oan sira halo netik rate simples oan ne’e ba maun. Sira laran taridu no matan wen suli duni haree ba istoria heroi bo’ot Nino Konis Santana ne’ebé toba hela iha rate simples oan ida nia laran.

Atan ha’u mós hanoin hanesan ne’e. Tanba, maun nia luta ba independensia mak iha luron capital ninian nakselok malu kareta mesak luxu, deputadu sira simu vensimentu bo’ot, membru Governu goza lerek ukun rasik aan. Maibé, kuitadu ita goza sa lerek maun? Karik iha rate simples oan ne’ebé dala ruma asu mós bele hakat liu ne’e, maun kontente duni ona ho ukun rasik aan ne’ebé ema barak maka goza ona ho kareta Hummer, BMW, Hi-lux, Pajero, uma andar, uma luxu hanesan palasiu?

Estadu ho Governu buka salin osan hodi habokur koruptor sira. Governu mós buka salin osan ba ema seluk ne’ebé koko atu sobu obras nasaun ne’ebé harii husi heroi sira nia mate ho terus. Maibé, ba heroi sira ninia rate triste tebes.  Lalika ba maun no mós saudozo sira seluk. Maun sira nia inan ne’ebé fó moris ba luta na’in ukun rasik aan ne’e mós dala barak ukun nain sira finjidu tiha la haree ou karik fihir ho matan sorin de’it. Maske nune’e, ha’u admira tebes ho seinsibilidade familias Saudozu Nino Konis Santana ninian ne’e tan sira la lamenta ka expresa sira nia deskontentamentu ba ukun nain sira. Maske nune’e, Taraleu dehan ona ba ukun nain balun iha Governu ninia laran katak nia revolta ho situasaun injustu sira ne’e.

Maun, Taraleu revolta mós hasoru Jose Belo. Jornalista ida ne’ebé hakerek notisia no temi naran heroi bo’ot ba nasaun ne’e, hodi faan ninia jornal buka lukru US$ 0,50 centavos. Iha parte seluk, Taraleu mós laran susar tanba Partidu Fretilin partidariza tiha heroi ba libertasaun nasional Nino Konis Santana hodi raut votus. Iha konsolidasaun partidu PD ninian iha Viqueque, Prezidenti Partidu PD ne’ebé mos hanesan Prezidenti Parlamentu halo tan promesa atu harii monumentu ida ba heroi libertasaun nasional hodi tau mós Fretilin ninia naran. Maske, daudaun ne’e saudozu Konis ninia rate iha Mertutu simples tebes no estadu seidauk foti solusaun ruma hodi bele ajuda jerasaun foun hodi onra heroi nasaun ne’e.

Maske nune’e, familia bo’ot saudozu Konis la’os ezijente no la uza apalidu saudozu ne’e ninian hodi haknauk projeitu. Familia Saudozu Konis Santana ninian sai modelu furak ba familias heroi bo’ot sira seluk ne’ebé uza ona apalidus saudozu bo’ot sira seluk ninian hodi buka pozisaun no hetan lukru husi projeitu sira.

La’os de’it la tau matan ba heroi bo’ot Nino Konis Santana ninia rate, maibé kuitadu tebes ba Mae Poco Tana ne’ebé fó moris ba lider no heroi indepenedencia ninian, maibe susar atu dehan saudozu ne’e ninia inan mós sente ona murak husi ukun rasik aan ne’ebé soi ho ninia oan mane rua nia mate hanesan Victor ho ninia maun Konis.

Poco Tana ne’ebé ho idade mais ou menus liu ona 80 ho fuuk kapas rahun, maibe sei bele la’o mesak maske iha kondisaun moras ne’e hela iha uma ki’ik oan ida iha povusaun Vero, Suco Tutuala. Nia la ko’alia barak sei hatudu nafatin oin midar. Obrigado Poco Tana fó ba nasaun ne’e heroi bo’ot ida ne’ebé ami barak maka hahu nega ninia favor.

Triste tebes ho situasaun desekelivru ne’ebé agora daudaun la’o iha nasaun ne’e. Tanba krize moral ho etika halo ema haluha aan hodi buka hariku aan no mosu situasaun dezekelivru bo’ot ida entre ki’ak liu no riku liu iha nasaun ne’e. Ema balun ba sai membru Governu buka hariku ninia familia. Nune’e duni, kualker kompania ruma tama atu hala’o projeitu ruma iha sira nia Ministeiru sei dehan, “sei bele fó autorizasaun maibé ha’u nia familia mós kontraktor ida ne’ebé se bele imi ajuda.”

Jose Belo hetan tiha centavos lima nolu buka tau hamutuk atu sosa kareta foun ba nia sa’e, tanba nia mós maupagador ona. Maibé, hanesan Taraleu sei la haluha minutu ruma prinsipiu ne’ebé maun Konis, Daitula ho Sabalae kuda hela iha ninia kakutak laran…”

Obrigado ba maun bo’ot sira nia sakrifisiu hodi halo ema hotu goza ukun rasik aan, to’o haluha aan.

Posted by TEMPO SEMANAL

SANDIWARA POLITIK FRETILIN-ALKATIRI: TAKA DALAN BA GERASAUN FOUN HO PAKOTE ÚNIKU

Jormalista: Mario Ximenes

TDF – Dili. Iha 2006, liu hosi aktu foti liman, hodi lori Alkatiri ho Lu-Olo ba poder iha Partidu Fretilin nia laran. Ema sira nebe haneasn josé Lusi Guterres, Maubocy ho Victor da Costa (agora FRETE-MUDANSA), le hetan oportunidade atu koalia, no ikus mai laiha oportunidade hodi kandidata aan ba lideransa Fretilin nian.

Mesmu ke estatuto partido FRETILIN fo deit period rua ba Presidente ho Vice Presidente atu bele kaer kargu partido, tuir poder diskresionário nebe mak Sekretario Geral ho President Partido iha, Mari-Lu muda tiha estatuto hodi husik sira nain rua atu bele tur tan iha lideransa politika Fretilin.

A’at liu tan, Mari Alkatiri, tau fali criteria ida nebe difikulta maluk seluk iha Fretilin, katak atu sai kandidatu ba Presidente ho Sekretario Geral Fretilin, tenki sai membro Komite Sentral Fretilin periodu rua.

Pakote uniku ne, sei lao nafatin nebe militantes sira sei vota YES or NOT. Iha eleisaun direita nee, sira sei uza URNA (kaixa tau voto) rua, se mak gosta Mari-Lu sei vota iha kaixa A, no la gosta karik sei vota ba kaixa B. Tuir Manuel Mendonsa, simpatizante ida hosi Ainaro, ema hotu nebe tauk, sei tau hotu ba kaixa A, tanba se sira vota kontra Mari-Lu nia ema sei hare sira no fo kastigu. Tanba ne, ema barak mak sei vota MAMUK karik iha duni eleisaun directa.

A’at liu tan, aktu Mari-Lu ida ne, halo ema ka lider potensial seluk hanesan David Ximenes, Rogerio Lobato, Lito Lobato, Estanislau da Silva ho seluk-seluk tan lakon oportunidade atu kaer kadeira nuda Presidente ho Sekretario Geral Fretilin. Tuir fonte ida iha Komite Sentral BP-7 nia laran, katak Mari halo tiha Fretilin hanesan ni riku soin rasik, tanba ne iha maluk barak iha BP-7 neba mak hakarak Fretilin agora hanesan Fretilin-Alkatiri, tanba tuir liu hanoin Alkatiri nian, duke tuir prinsipius Partido Fretilin nian.

Kandidatura ho pakote úniku Fretiln-Alkatiri ne, taka dalan hotu ba jerasaun iha partidu laran no la fo fatin atu hamosu lider seluk, desde ke Mari-Lu sei iha hela partidu nia laran. “Pozisaun Mari-Lu agora forte liu tan iha partidu laran no halo sira nain rua hanesan tiha Maromak iha partidu laran”, tenik militante Fretilin ida naran Maritu hosi Betó.

Pozisaun Mari-Lu hanesan sandiwara politik ida nebe triste tebes, tanba taka dalan ba lider foun, hamosu krize lideransa foun iha Fretilin nia laran. Ida ne sei difikultas lideransa foun barak hanesan Aniceto Guterres, Rui Araújo, Gergorio Saldanha (Komite 12 Novembro), Domingos Sarmento,  Inacio Moreirra ho seluk tan, tanba laiha oportunidade atu bele hakat ba leten. Sei susar liu tan ba lider intelektual sira ne, sei hasoru bareira bot grupo Mari-Lu nebe konhesidu hanesan “Grupo NULKEU” Mari-Lu, nebe Arsenio Bano (vice Presidente) José Reis ho José Manuel Fernandes mak representa. Bainhira Tim Inti Mari-Lu nian ne tun ona mak foin lideransa foun seluk bele tama.

Sandiwara politika ida ne, taka mos dalan baa lideransa hosi Juventude hanesan Liurai Tasi, Eladio Fakulto, ho seluk-seluk tan nebe, mate ka moris iha deit Organizasaun Juventude ne nia laran.

Sandiwara politik ida ne sei lao nune bebeik to tinan hirak liu mai, no sei laiha mudansa boot mak bele mossu iha Fretilin, tanba ida ne laos Fretilin ida ema hotu uluk luta no defende, maibe tanba ida ne mak naran Fretilin-Alkatiri. Ita hein!

Entrevista Eskluziva ho Sekjer CNRT; “Xanana Lakohi Pipeline Ba Australia”

Jornal Nacional Diário

By João da Silva

Presidenti partidu Congreso Nasional Rekonstrusaun Timor (CNRT) aktual Primeiru Ministru  Kay Rala Xanana Gusmão nia pozisaun ba rikusoin Timor Leste, pipeline greate sunrise maka, nia lakohi pipeline ba Australia, maibe tenki mai Timor Leste, tanba ne’e Timor Leste nia rikusoin.

Hanoin konaba pipeline greate sunrise, tuir mai Jornalista Jornal Nacional Diario (JND) João da Silva intrevista ho Sekretariu Jeral (Sekjer) CNRT, Dionisio Babo (DB), Tersa (28/6) iha sede CNRT, Bairo dos Grilos, Dili.

JND; Hanesan partidu politiku, oinsa CNRT nia hare ba prosesu negosiasaun pipeline greate sunrise?

DB; ‘CNRT nia pozisaun desde inisio kedas, atu muda politika sira ne’ebe uluk sei plin plan hela katak, greate sunrise ne’e identidade nasional ba Timor Leste, tanba ne’e CNRT hamutuk ho maun bot Xanana ne’ebe agora prejide Governu, deside katak, pozisaun CNRT nian sei la muda atu dada pipeline mai Timor i maun bot Xanana lakohi rikusoin ne’e ba Australia. Uluk ema hotu-hotu duvida i iha parte Australia nian ho Woodside fo bebeik komentaria katak, teknikamente, legalmente no politikamente laiha baze atu dada pipeline ne’e mai Timor. Tanba ida ne’e maka, mosu inisiativa atu kria ajensia regulativa hanesan Autoriadade Nasional Petrolho (ANP).

Iha ANP laran, ita hatama Timor oan barak hodi haruka ba tuir treinamentu no halo preparasaun, liu husi buat sira ne’e hotu, ohin loron ita iha ekipa teknika Timor ida hanesan ajensia rekulatoria, mais teknikamente mos sira kapasitadu teb-tebes hodi bele negosia ho Australia no Woodside, atu dada pipeline mai Timor’.

JND; Oinsa CNRT hanesan partidu ida nia apoia ba Timor oan sira ne’ebe halo negosiasaun ba pipeline?

DB; ‘Primeiru hau hakarak kongratula ekipa ne’ebe iha ANP no ne’ebe iha Sekretariu Estadu Rekursu Naturais nia okos, prinsipalmente Alfredo Pires, Komisariu negosiasaun pipeline husi Timor Leste Francisco Monteiro no sira seluk tan. Tanba, sira hotu halo servisu laos hatudu kapasidade intelektual deit, maibe sira hatudu kapasidade teknika, kapasidade negosia, ne’ebe makas teb-tebes i ida ne’ebe maka ema Timor nunka hare’e durante ne’e, hodi bele representa interese Timor nian iha negosiasaun ho kompania Australia nian Woodside.

Ho sira nia kapasidade ida ne’e maka, sira konsege fo konfiansa ba instituisaun hotu Estadu nian no mos fo konfiansa ba parseiros sira hanesan Australia katak, buat ne’ebe sira uluk koalia dehan legalmente no teknikamente labele, maibe agora bele ona’.

JND; nudar partidu politiku, CNRT iha votus konfiansa ka laiha ba Timor oan sira ne’ebe partisipa iha negosiasaun pipeline?

DB; ‘CNRT fo konfiansa tomak ba iha Timor oan tekniku sira ne’ebe profesional teb-tebes no kapasitadu teb-tebes, ne’ebe servisu hela agora. Konfiansa tomak ida ne’e maka, durante ne’e CNRT fo liu husi nia Presidenti partidu ne’ebe agora prejidi hela Governu ne’e, atu desenvolve no aumenta tan kapasidade Timor oan sira nian hodi bele dada pipeline ne’e mai Timor Leste.

Ita iha Timor ne’e maka, tanba politika, ne’ebe balun kritika tun no kritika sa’e, maibe modelu transparansia no jestaun ba minarai ne’e rasik, mundu internasional rekuinese tiha ona i ANP no ita Governu rasik agora, iha nasaun balun iha mundu konvida sira hodi ba hanorin no fahe esperensia ita nian ba sira, konaba oinsa maka jere minarai no rikusoin iha sira nia rain’.

JND; Oinsa CNRT nia akompanhamentu ba lider maximu CNRT Xanana Gusmão nia pozisaun ba rikusoin Timor Leste?

DB; ‘Hanesan hau dehan tiha ona katak, desde uluk, agora no ba oin, CNRT sei la muda politika atu dada pipeline mai Timor Leste. Agora ita iha tan tiha ona provas katak, hatudu viabilidade ekonomika, politika, legal no teknika, ita bele, tanba ne’e maka agora, ita tenki halo esforsu nafatin atu dada duni pipeline ne’e mai ita nia nasaun.

Laiha tan ona razaun ba sira seluk hodi desmente katak, pipeline labele mai. Ne’eduni situasaun sira ne’e hatudu katak, ita iha Timor oan ne’ebe maka iha kapasidade barak no makas liu tan ona atu dada pipeline mai Timor. Ita nia pozisaun atu dada pipeline ne’e mos mundu internasional rekuinese ona i to’o sira bolu tan ita ba fo treinamentu ba sira hanesan Guine Bisau no nasaun sira seluk iha Afrika, ne’eduni CNRT nia politika maka sei la muda katak, pipeline ne’e tenki mai Timor Leste’.

JND; konaba pipeline, CNRT iha apelo ba partidu politiku sira?

DB; ‘CNRT hatene iha partidu politiku balun maka apoia politika ida ne’e, balun sei pesimista, laos katak sira lakohi pipeline mai Timor Leste, tanba balun sira hare husi parte ekonomia no razaun oioin tan. Maibe buat ida pipeline ne’e identidade Timor nian, ne’e hanesan mos buat ne’ebe maun bot Xanana uluk koalia bebeik katak, uluk ita funu ba ukun rasik an i agora ita funu atu liberta ita nia’an, husi kiak, mukit, hamlaha, nakukun no buat sel-seluk tan. Hau hanoin ba partidus politikus sira apoia inisiativa Governu nian, atu dada pipeline mai Timor Leste’.

JND; partidu CNRT nia hare, se pipeline mai Timor Leste, nia inpaktu ekonomia ba Timor Leste iha ka lae?

DB; ‘Pipeline mai Timor Leste, iha nia inpaktu ekonomia bot teb-tebes, tanba sei fo vantajen ekonomia bot teb-tebes ba ita nia rain. Sei fo mos kresimentu ekonomiku diak no mos distribuisaun rikusoin ida diak, tanba ne’e ita tenki louva nafatin servisu ne’ebe maka ANP halo i li-liu sira iha Rekursu Naturais hodi bele haforsa liu tan sira nia lobi sira ne’e no mos haforsa sira ia diskusoens sira ne’e ho kualidade diak ne’ebe sira hatudu tiha ona, para hodi bele dada pipeline mai Timor Leste’.

JND; Esperansa saida maka partidu CNRT iha ba negosiasaun pipeline?

DB; ‘Ita iha ona estabilidade ida ke’e ita bele garante, ita iha konfiansa politika husi povu ba iha lideransa nasional nasaun nian. Ita iha konfiansa makas ona husi ema estranjeiros ne’ebe hakarak mai investe iha ita nia rain, iklima politika ida ne’e ita tenki mantein nafatin, CNRT apela ba partidu hotu-hotu atu hanorin sira nia militantes, atu hateten ba katak, hanesan partidus politikus, ita hanesan parseirus hodi bele kompete atu hadia rai ida ne’e i ita laos kompete atu buka inimigu malu fali’.

JND; Tuir CNRT nia hare, saida maka bele hakuak partidus politikus?

DB; ‘Interese nasional ne’e inportante, tanba ne’e estabilidade ne’e xavi ba desenvolvimentu nasaun ida atu lao diak ba oin. Tanba ne’e, hau haktuir dala ida tan, ba ita Timor oan hamutuk, prepara infra-estrutura hodi prezerva ita nia identidade nasional, ita nia rikusoin, ita nia kultura no seluk tan tenki iha garante para labele iha tan ema seluk mai lohi ita’. 

Ba CNRT, buat ne’ebe inportante maka, estabilidade, rekonsiliasaun, unidade nasional, ho ida ne’e hotu sai hanesan plata forma hodi halo desenvolvimentu nasional’.****

PARTIDU FRETILIN TARA BANDEIRA HANESAN NAN-TEN: FRETILN-ALKATIRI LA RESPEITA SIMBOLO NASIONAL

By Mario Ximenes

TDF – Dili: Partidu FRETILIN-ALKATIRI, desde 2007, tara bandeira nebe sagradu tebes arbiru deit hanesan NAN-TEN no l afo valorizasaun liu ba síbolo rezistensia ne. Lia fuan sira ne hato hosi João da Silva, membru komunidade Lautem nebe dadalia ho jornalista TDF.

Akuntesementu sunu bandeira Fretilin iha area Mota Ulun, Becora-Dili iha loron Domingo, 19 Junu 2011 (Le’e Timor Post 21-22 June 2011) hatudo momos mai ita katak, ema barak nervus ho aktu Fretilin-Alkatiri nebe la konsidera bandeira nebe iha valor historiku tebes ba Timor Leste depois Ukun Rasik an. 

Ema Timor oan barak triste tanba Fretilin-Alkatiri (laos FRETILIN MOVIMENTO) nia hahalok hatuun no la fo valorizasaun ba bandeira refere. Ho prekupasaun maka’as João da Silva hateten katak akuntesementu refere iha tendensia atu estraga estabilidade rai laran, tanba Fretilin-Alkatiri rasik mak provoka ema hodi atu halo aat ba bandeira ne.

Tanba falta de respeito ne, mossu vandalism, no ikus mai Mari Alkatiri fo fali salah ba CNRT. Tuir Maria Lucia hosi Viqueque, “asaun ne’e hanesan fali atu soran Partidu historiku Fretilin no Partidu CNRT nebe lidera husi Lideransa historiku Xanana Gusmao” nebe hakarak soran Partidu maioria rua ne’e hodi estraga establilidade nacional”. Maske nune Jose apresia tebes maturidade politika Partidu CNRT nian hodi la monu iha tentasaun refere. 

Fretilin-Alkatiri tuir lolos hallo reflesaun atu dada fali bandeira no symbol rezistensia nebe, ema barak mate no ran fakar suli hodi defende, hodi ba tau iha uma lulik, no laos dada tun sae haensan nan-ten, rebo-rebo ba mai iha Timor laran.

Maria Lucia mos  hateten katak tempu dadaun ne’e Timor Leste prepara an atu halao festa demokrasia hodi ezerse direitu demokratika iha elisaun hodi hili Presidenti da Republika no Parlamentu Nacional ba terseira lejislatura iha tinan 2012. Tuir Lucia eventu ida ne’e importante tebes ba Timor Leste maibe mos kritiku no vulnerabel tebes ba konflitu. Ema balun nebe la hakarak Timor Leste sai hanesan nasaun bele kontinua buka atu estraga estabilidade nasaun nurak ne’e. Tanba ne, tuir lolos komite sentral Fretilin-Alkatiri tenki dada sai tiha buat sagradu ne hosi rai laran.

De faktu, bandeira ne to agora bara ma dada iha ai-leten iha Timor laran, no dodok, ba mai los no laiha ema mak interesse.

Tuir Antonio Ximenes hosi Suai, elisaun 2012 sei sai hanesan barometer ida atu koko kbiit no matenek Timoroan iha kontekstu konstrusaun Estado no Unidade Nacional. Komunidade Internacional no ONU sei tau matan maka’as ba ita nia prosesu elisaun 2012 hodi foti desizaun atu dada misaun UNMIT husi Timor Leste ka lae.

Tan ne’e Antonio husu ba Lideransa, militantes, apoiantes Partido Politika no povu tomak atu neon nai’n matan moris hodi tau matan ba estabilidade no partisipa iha festa demokrasia ho dame. Nia mos husu atuCNRT labele monu ba manipulasaun politik Alkatiri nian, no konsentra ba dejenvolvimento Nasional.

Mari Alkatiri La Iha Moral Politiku Temi Maun Xanana ho CNRT Nia Naran Hodi Halo Politika Baratu

Radio da Libertasaun
Jornalista: Lorenso Fernandes

---

DILI- Membro dirijente CPD-RDTL naran Ameriku hatete katak Mari Alkatiri laiha moral politika atu koalia tun sae konaba Maun Xanana, liu-liu lori maun Xanana nia naran ba ba propaganda baratu (murahan) Mari Alkatiri ho Fretilin-Alkatiri nian.

Alkatiri mos moe laiha ona, tanba hatete bebeik katak nia ho Fretilin Radikal mak sei hasai Maun Xanana ho CNRT hosi tahu laran. Padalah, Alkatiri ho Fretiilin Radikal rasik iha hela tahu laran, no justru bele dada fali maun Xanana ba tahu-laran. Tinan hirak nia laran, sira ataka hela deit maun Xanana, maibe hare ba laiha kartuz ona, uza fali Xanana hodi halo propaganda murahan.

Maun Xanana ho CNRT nebe liberta nasaun no povu no nebe sei luta nafatin atu liberta povu Timor Leste (TL) husi KKN, mukit no kiak.

FRETILIN nebe CPD-RDTL defende mak agora ne FRETILIN-ALKATIRI komessa estraga no halo aatu liu. Tanba ne, CPD-RDTL, sei hamutuk ho partidu seluk hanesan CNRT ho PD hodi defende FRETILIN movimento nebe FRETILIN-ALKATIRI halo aat ona.

Ameriku mos hatete katak agora ne ita hotu tenke buka koalia lia los ho Povo, labele koalia mangame ho Povo, labele lohi povo no li-liu labele halo promesa falsu

Ameriku mos haturan, ita hotu tenke respeita lei no konstituisaun no labele soran tan Povo.  Povo Timor-Leste kole ona ho divisionismu no hakarak moris ho hakmatek.  Hau husu maluk sira hotu husi partidu seluk hotu-hotu, mai ita hamutuk hametin Dame no Estabilidade hodi halo tinan 2010-2020 sai Dekada ba Pas, Estabilidade no Desenvolvimentu,” deklara Ameriku iha Balide.

Iha biban ne’e, tuir mos Antonio Aitahan Matak fundador CPD-RDTL hatete katak Sekretariu Jeral Fretilin-ALKATIRI nia aktu ne hanesan aktu suisidiu politiku, nebe hakarak halo fali FRETILIN MOVIMENTO ba nia keuntungan politik. Tuir lolos Alkatiri tenki hatene katak nia mak estraga Fretilin nia prinsipiu nebe uluk fundador sira hahu iha 1975. Alkatiri estraga ona Fretilin nia prinsipius. Agora Fretilin hanorin nia militantes sira hodi ataka ema, dun-matak ema no tolok ema hosi kotuk, politika ida nebe foer liu hotu-hotu.

Mari Alktiri memang durante ne koko atu personifika istoria funun nian ba nia a’an rasik, ne’ebe hanoin katak so nia mak luta mesan, so nia mak iha moral politika, maibe Fretilin-Alkatiri laiha ona moral katak ita utiliza labarik ki’ik oan sira ne’ebe mate iha be’e leten sira ne’e ba hotu iha partidu politiku, laiha ona moral kuandu heroi sira ne’e partidu politiku nian.

Tuir Jose Namadoras, Aileba ida iha Hali-Laran, Mari Alkatiri uja fali nia naran rasik nia naran ba buka kadeira ne’e, ida ne mak moral laiha no la tau interesse nasional ka estadu nian, no patria nian nebe povu maubere ho jeresaun foun ba labarik presija. Alkatir, nebe moris deit iha Mosambike, la hatene katak ita sira moris iha Timor no luta, mate ba povo ida ne hamutuk ho bei-ala sira nebe mate ba patria no nasaun ida, ne’e maka asswain Timor nian, laos Mari Alkatiri nebe hun ho dikin laiha.

Mari Alkatiri laiha MORAL POLITIKA no, labele uza bebeik maun Xanana Gusmao nia naran hodi halo propaganda baratu na nia aan.

CNRT Moris Hodi Hasai Povu Husi Terus No Susar Nia Laran

Wednesday, 29 June 2011 10:31 Written by Domingos Silva Wednesday, 29 June 2011 

CJITL Eleisaun, Partidu Kongresu Nasional Rekonstruksaun Timorense-CNRT moris hodi hasai povu husi terus no susar nia laran.

Tuir Prezidente Partidu CNRT, Kay Rala Xanana Gusmão, CNRT moris atu liberta ona povu husi tauk, husi estraga malu, husi oho malu.

“Povu rai ida ne’e tenki kontenti, tanba iha partidu ida hanorin povu atu tuur hakmatek, hanorin povu hadomi no respeitu malu, ho prinsipiu no espiritu ida ne’e mak halo CNRT ohin loron tuba nafatin atu lori povu ba moris diak ” dehan Xanana Gusmaõ, sabdu semana kotuk wainhira halao konsolidasaun iha iha Manleuna Comoro.

Nia hatutan CNRT ida agora ne’e sei nafatin hanorin hanoin diak ne’ebe mai kedas husi pasadu ho situasaun ne’ebe difisil, hodi kuda nafatin to’o moris ohin loron, Ida ne’e mak prinsipiu no espiritu ne’ebe hakarak hasai povu husi susar no terus nia laran.

Xanana la fiar katak sei hamosu buat ruma hodi halo tauk povu ida ne’e, CNRT hanesan partidu ne’ebe kaer metin nafatin ba nia prinsipiu no espritu hodi hametin paz no estabilida ba povu no nasaun.

“Hau husu no apela ba militante no simpatizante hotu Partidu CNRT nian, atu labele simu hasoru kualker provokasaun husi se deit” Apela Xanana.(Domingos da Silva/CJITL)

CNRT Kaer Prinsipiu Halibur Ema Hotu atu Involve iha Dezenvolvimentu

Radio Liberdade - Monday, 27 June 2011 03:07 | Written by Leandro Sena

Radio, online – Prezidenti partido Conselho Nasional Rekonstruksaun Timorenses (CNRT) Kay Rala Xanana Gusmao doko povu Manleuana hodi firmeza hatete katak, CNRT nafatin kaer prinsipiu hanesan uluk hodi halibur ema hotu iha nasaun ne’e tama ba prosesu dezenvolvimentu nasaun ne’e nian.

Xanana fo sai lia fuan hirak ne’e iha konsolidasaun partido CNRT iha Manleuana, iha uma ada Karketu Mota-Ain, Sabadu (26/6) foin lalais ne’e.

Xanana hatutan, iha tempo resistensia CNRT moris hodi halibur ema hotu, partido sira no ema sira otonomista sira hodi involve-an ba ukun-an. Iha ukun-an ne’e CNRT kaer nafatin prinsipiu hanesan.

Eis Komandante guerileirus ne’e haktuir, CNRT nia partisipasaun ohin loron ema tu’ur hakmatek netik, konsege respeitu malu netik, no iha esperansa foun ba povu tomak nia moris. CNRT liberta ona povu husi tauk, husi estraga malu, husi oho malu, no CNRT rasik mak partisipa iha prosesu ida.

“Mai ita servisu diak liutan ba povu, tanba povu ida ne’e mak halo funu, povu ida ne’e mak terus, povu ida mak hatene organiza aan, tama uma le’et sira hodi fo konfiansa ba uma ida-idak ho CNRT nia naran, unidade nasional, hodi determina povu hotu nia futuru iha rai ida ne’e,”Xanana esklarese.

Prezidenti CNRT ne’e lasimu wainhira ema balu dehan CNRT ida agora ne’e lahanesan ho CNRT ida uluk, maibe Xanana reafirma dala katak, CNRT ida ne’e hanesan CNRT ida uluk nafatin, tanba kaer nafatin ba prinsipiu no espiritu ne’ebe hakoak, hadomi no respeitu ema seluk nia direitu, hoadi moris iha dame, paz no estabilidade nia laran.

Xanana reafirma, Povu rai ida ne’e tenki kontenti, tanba iha partidu ida hanorin povu atu tuur hakmatek, hanorin povu hadomi no respeitu malu. Prinsipiu no espiritu ida ne’e mak halo CNRT ohin loron tuba nafatin atu lori povu ba moris diak.

Xanana kompara “TL ho rai seluk hodi hatete, iha rai riku barak iha mundu, ne’ebe ukun aan tinan 40 – 50 resin tiha ona, maibe ohin loron sira sei oho malu nafatin, sira nia demokrasia la lao, gasta osan povu nia la tuir nesisidade no laiha responsabilidade, hodi sira nia povu moris aat te-tebes iha susar no terus nia laran.

Eis lider maximu Falintil ne’e dehan, iha ema balu ne’ebe foin mak tama partidu iha tinan 2000 – 2006, hateten hau traidor, tanba sira haluhan tiha katak, partidu ida ne’e uluk hau mos pertensi ba hodi tane a’as iha funa laran ho vida tomak, hodi liberta povu ho rai ida ne’e. Tanba ne’e, sei la koalia deit iha 2000 -2006, ne’ebe fasil ba ema hotu atu tama partidu, kompara ho situasaun uluk ne’ebe difisil liu.

Iha okaziaun ne’e Xanana apela ba militante no simpatizante hotu Partidu CNRT nian, atu labele simu (reajem) hasoru kualker provokasaun husi se deit. Xanana lakoi militante no simpatizante ida hatudu la respeitu hodi estraga fali ema seluk.

“CNRT nia dutrina mak hanorin ema respeitu, simu no hadomi malu, rekonsiliasaun no dialogo mak uniku solusaun ba problema hotu,” Xanana friza.

.