quarta-feira, 1 de junho de 2011

Partidu Trabalista Australia halo Enkontru ho lideransa CNRT

Addthis
Dili - Partidu Trabalista Australia ne'ebé representa husi Partidu Trabalista Western Australia, halo enkontru ho lideransa Partidu Kongresu Nasional Rekonstrusaun Timor Leste ( CNRT ) nudar parseiru, hodi troka ideia kona esperensia, no problema sira ne’ebé maka sira hasoru durante halao atividade partdu nian.

Iha enkontru ne’e diriji diretamente husi Politika Nasional (CPN) maka Sekretáriu Jeral P-CNRT, Dionísio Babo Soares.

Enkotru ne’ebé halao durante oras ida nia laran, Partidu Trabalista Australia fahe esperensia balun kona ba lalaok Partidu Trabalista hari, ne’ebé la-ses husi problema sira bainhira halao atividade partidu nian hanesan halao konsolidadsaun no halao kampania iha baze. 

Tuir Alana Clohesy Presidente Partidu Trabalista Western Australia hateten, bainhira sira hari partidu ne’ebé refere sira hetan desafiu ka problema sira hanesan Partidu CNRT infrenta iha ne’e.“Bainhira ami hari Partidu ne’e iha ami nia nasaun, ami mos imprenta problema hanesan agora dadaun ita bo’ot sira imprenta dadaun”.
Dehan Alana Clohesy Kinta-feira lokraik (26/05/11) iha sede P-CNRT bainhira halao espilikasaun ba membru KPN sira.

Durante diskusaun, membru KPN CNRT antusiasmu makas hodi rona esplikasaun, no sira mós halo perguntas ba membru P-Trabalista nain tolu ne’e. Iha troka ideia ne’e Partidu Trabalista Australia kompostu husi Presidenti Partidu Trabalista nian maka Alana Clohesy, Peter Yates, nudar Internasional Project Officer, no Australia Labor Party Nasional Secretariat no Lucky.

Husi parte P-CNRT representa husi Skretáriu Jeral P-CNRT Dr. Dionísio Babo Soares, Vise I Sekrétariu José da Silva (Folaran), vise Sekrétariu Jeral II Duarte Nunes, P-OMP Izilda Soares, José Francisco Silva Cefe Sekrétariu Nasional, no Reprezentane OJP P-CNRT . End

Partidu CNRT sei hahu konsolidasaun iha Manleuana 25 Juñu

Addthis
Dili-Relasiona ho elisaun jeral 2012 ne’ebé agora dadaun besik ona partidu politiku hotu- hotu komesa hahu halo konsolidasaun no reajustamentu struktura partidu nian iha nivel baze. Tuir Orariu Konsolidasaun Partidu Kongresu Nasional Rekontrusaun Timor Leste (CNRT) sei hahu halo konsolidasaun no reajustamentu hodi fó tomada de Pose ba struktura nivel baze iha 25 Juniu oin mai iha Manleuana.

Tuir Kordenador Konsolidasaun Partidu CNRT Paul Martins hateten katak iha 25 Juniu Partidu CNRT sei halao konsolidasaun no Reajustamentu struktura partidu nian no fó tomada de pose ba struktura Nivel Suku nia iha Manleuana.

“ita hotu hatene katak agora dadaun partidu hotu-hotu komesa halo konsolidasaun no rejustamentu struktura partidu nian iha nivel baze no iha 25 agora partidu CNRT mós sei hala’o konsolidasaun no  reajustamentu struktura ho fo tomada depose ba Kordenador  NUREP no CELCOM  nia iha Manleuana”
dehan Paul iha Parlamentu Nasional Terca (31/05).

Nia mos informa tan katak agora dadaun ami prepara ona kartaun militantes  no agora dadaun ami disribui tia ona ba iha baze inklui mos Dili, liu-liu  iha parte Manleuana compostu husi Sucu Bairo Pite no Dom Alexo sei konsentra hotu iha Manleuana.

“kartaun ne’ebé ami disrtibui ba kordenador sira bainhira sira hetan tomada depose mak sira bele distribui kartaun militante ne’e ba militante sira hotu hafoin halo konsolidasaun ne’e iha Manleuana”dehan nia.
Nia mós hatutan tan katak agora dadaun ami  sei dauk bele fo lista kona ba militante hira mak agora dadaun hetan ona kartaun militante. Maibe depois remata konsolidasaun mak ami bele fo sai katak militante iha parte Manleuana ne’e tomak kuantidade hira no geralmente kada Distrital hamutuk ema nain hira. Iha parte hanesan Deputadu CNRT Romeu Moises hateten katak konsolidasaun ne’ebe sei halo iha Manleuana atu bele hametin tan struktura Partidu nia iha nivel baze liu iha Parte Manleuana nia atu nune bele garantia ba elisaun geral 2012.

“ho konsolidasaun ne’e atu bele hametintan sruktura partidu nia iha parte Manleuana nia nebe kompostu husi Suku Bairo Pite ho Dom Alexo nia tamba iha Suku rua ne’e militante CNRT mak barak liu”dehan Romeu.

http://partidocnrt.com/index.php?option=com_content&view=article&id=196:partidu-cnrt-sei-hahu-konsolidasaun-iha-manleuana-25-junu&catid=29:notisia-cnrt&Itemid=154

FRETILIN recusa acusações do CNRT de envolvimento na divulgação de documento interno da missão da ONU

Díli, 01 jun (Lusa) -- A FRETILIN, maior partido da oposição em Timor-Leste, rebateu hoje a acusação feita pelo CNRT, partido liderado por Xanana Gusmão, de envolvimento na divulgação de um documento interno das Nações Unidas que "desacredita" o primeiro-ministro.

Em comunicado, o Congresso Nacional para a Reconstrução de Timor-Leste (CNRT) acusou a FRETILIN de se esforçar na divulgação do documento, apresentado numa reunião da Missão das Nações Unidas (UNMIT), em que o primeiro-ministro é mencionado como "um obstáculo ao desenvolvimento e democracia", para tentar ganhar as próximas eleições.

"O CNRT apreciou o esforço da FRETILIN e dos funcionários nacionais e internacionais que o divulgaram (o documento interno da UNMIT). Talvez acreditem que tal afirmação no relatório irá contribuir para a sua vitória nas próximas eleições, mas devem por na mente que pode constituir um vírus poderoso, que pode afetar a mentalidade do povo e criar irracionalidades na sociedade, porque não reflete a realidade", adverte o comunicado do CNRT.

Aquele partido salienta que "o relatório da UNMIT não reporta a realidade e não tem bases", questiona "a capacidade intelectual daqueles que o fizeram e a falta de consciência dos valores da democracia" e acusa os autores de "serem arrogantes e mostrarem o seu colonialismo intelectual".

O CNRT subscreve, no comunicado, a posição de repúdio do presidente do Parlamento, Fernando Lasama, que lamentou os termos do documento, e do Presidente da República, José Ramos-Horta, que condenou as afirmações nele contidas como sendo uma desacreditação dos líderes timorenses, considerando "uma demonstração de falta de nacionalismo" pelos que contribuíram para o alegado relatório.

José Teixeira, porta-voz da FRETILIN, em reação ao comunicado do CNRT, disse à Lusa que "não foram as pessoas da FRETILIN que elaboraram o documento da UNMIT", e que "a FRETILIN nada teve a ver com a sua divulgação".

"É pura mentira dizer que a FRETILIN é que está por trás desse documento. Não tem nada a ver connosco", declarou à Lusa.

Segundo José Teixeira, a FRETILIN limitou-se a fazer uma declaração política, depois do documento ter sido divulgado na Internet pelo jornal "Tempo Semanal".

"Não fomos nós que fizemos esse power-point. Apenas vem ao encontro do que temos vindo a dizer, desde há muito tempo, de que o Executivo não valoriza, minimiza e tenta enfraquecer o Parlamento Nacional na sua missão de fiscalização do Governo", comentou.

O porta-voz da FRETILIN contesta igualmente a crítica de falta de patriotismo, por partilhar as críticas feitas a Xanana Gusmão.

"Na declaração política que fizemos um dia após a divulgação desse documento, dizemos claramente o que pensamos sobre a questão e com isso estamos a reforçar o debate político e democrático neste país", disse.

Numa conferência de imprensa convocada para "esclarecer" a notícia do jornal timorense "Tempo Semanal", a chefe do escritório de informação pública da UNMIT, Sandra McGuire, disse que não se tratou de um relatório oficial da UNMIT, mas sim de um "power-point" apresentado numa reunião interna por um dos elementos, em janeiro, cujas críticas ao primeiro-ministro "de maneira alguma representam a posição das Nações Unidas".

MSO.

Lusa/Fim

FESTA DEMOCRACIA NO DOUTRINA POLITICA HODI SIMU ELEIÇÃO 2012

Opiniaun husi Jacinto Aparicio
(Univercitário Técnica Industria Univercidade Widyagama Malang)

La kleur tan ita sei celebra Festa Democracia hodi hili ita nia nai ulun sira. Depois de Consulta Popular iha 30 de Augusto de 1999 no bainhira Secretário Geral das Nações Unidas altura nebá Exlentíssimo Sr. Koffi Anan fo sai resultado eleição no declara sai ba mundo tomak katak maioria husi povo Timor Leste hili haketak an husi Indonesia nia ukun, ai suar metan sae kalohan Timor no kilat tarutu iha teritório Timor Leste tomak  hodi acompanha povo no militar Indonesia hakat ain husi rai doben Timor Leste.

Povo Timor  Leste ho ninia possibilidade tomak no tulun husi missão ONU dala ida tan iha 30 de Augusto de 2001 liu husi processo nebé democrático teb-tebes povo
fo fiar ba partidoo Fretelin hodi kaer ukun iha Timor, maibé primeiro  Governo
nebé chefeia husi  Exlentíssimo Dr. Marí Alcatiri hetan crise de governação
relaciona ho crise política no militar nebe mosu iha 2006. Ministros balun husik
sira nia kadeira maske sira nia periodo de mandato la dauk remata inclui Dr.
Marí Alcatiri nudar Primeiro Ministro momento nebá.

Fretelin nia ukun oficialmente remata iha 2007. Iha eleição Presidencial no  Parlamentar 2007 povo Timor Leste la fo confiança máximo ba partido histórico Fretelin hanesan iha 2001. Mosu Governo foun,governo aliancia nebé chefeia husi Exlentíssimo Kay rala Xanana Gusmão. Relaciona ho resultado eleição iha parte balun iha Timor Leste dala ida tan ai suar metan sae kalohan Timor hanesan iha Baucau no Viqueque. Povo ida ne’e sai husi crise ida tama fali crise seluk, Timor Leste nia cultura la’os ona cultura dame maybe cultura violencia.

Ita besik dau-daun ona ba eleição presidencial no parlamentar iha 2012, partidos políticos barak hahú ona halao consolidação política. Buat nebé ita hotu espera katak líderes partidos hahú ona fo doutrina política ba ninia militantes no simpatizantes sira hodi simu realidade democracia hodi nune’e labele hamosu violencia bainhira partido ida lakon democráticamente. Ita nia líderes partidos tenke iha maturidade política hodi apresenta sira nia programa política ba povo la’os atu trata no insulta malu iha palco política leten.

Atu bele halao no realiza prática democracia nebé diak no efectivo mak autor democracia tenke iha maturidade política, tenke esportivo hodi simu bainhira lakon iha eleição no suporta ida nebé manan. Maibé haré ba crise hirak ita liu, ita nia democracia hetan desafio bot, ita nia democracia seidauk fo prosperiedade ba povo no nação, maibé ita nia democracia creia violencia. Ita nia líderes partidos no governantes tenke prática democracia nebé efectivo ba programa prosperidade no crescemento economia povo nebé justo liu husi programa desenvolvimento nebé transparancia no equilibrio.
Ita nia líderes partidos no governantes tenke bele utiliza sira nia energia no capacidade hodi halo buat diak ba nação no povo hodi bele successo iha programa ho maneira suporta malu la’os buka dalan hodi hatun malu liu husi soran povo.

Notícia corupção husi ita nia governantes dau-daun ne’e halo povo tilun diuk, maibé prática lei hodi condena coruptores la dauk la’o iha ita nia rai, saida mak povo no rai ida ne’e espera husi governo foun depois de festa democracia 2012? Povo tenke sai matenek ona hodi haré partidos ou figuras nebé mak soi atu dirige naçao no povo ida ne’e.

Maluk leitores sira, buat nebé ha’u hakerek iha ne’e la iha tendencia hodi hatun partido A no foti partido B ou hatun governo A hodi foti governo B, maibé ha’u hakarak halo análize ida relaciona ho realidade concreta nebé ita passa tiha ona. Eleição 2007 fo hanoin mai ita no liu-liu ba líderes partidos políticos atu fo atenção no doutrina política ba militantes no simpatizantes hodi respeita no foti valor democracia iha ita nia rain.

Autor
Jacinto Aparicio
(Univercitário Técnica Industria Univercidade Widyagama Malang)

Nota: Opini ida ne'e sei publika iha jornal Tempo Semanal ediasaun semana oin hodi distribui mos ba baze.

TEMPO SEMANAL: FRETELIN-2012 JANGAN TERLALU BERMIMPI

Wednesday, 1 June 2011

FRETELIN-2012

Opini dari Saudara Jacinto Aparicio
Gerakan kemerdekaan Timor Leste berawal dari Revolusi Bunga di Portugal, seluruh daerah jajahan Portugis diberi kebebasan untuk menentukan nasibnya sendiri (self determination). Di Timor Leste waktu itu muncul beberapa partai politik yang mempunyai cita-cita dan pandangan politik yang berbeda satu dengan lainnya. Di antara ke-5 partai politik yang ada pada waktu itu, hanya ada satu partai politik yakni "FRETELIN" yang menginginkan "INDEPENDENCIA NACIONAL." Wujud dari tujuan inilah maka pada tanggal 28 November 1975 FRETELIN secara sepihak memproklamasikan Kemerdekaan RDTL yang di sebut : "PROCLAMACAO INDEPENDENCIA UNILATERAL." Namun sayangnya, hanya menjelang beberapa hari Indonesia menginvasi Timor Leste yang akhirnya menjadikan Timor Leste sebagai propinsi yang ke-27 Negara Kesatuan Republik Indonesia.

Semangat juang tidak tertelang oleh doktrin penjajah, FALINTIL masih eksis di hutan, perwakilan Timor Leste di luar negeri masih menyeriakkan kemerdekaan Timor Leste kepada masyarakat internasional, dan di kota gerakan bawah tanah masih melancarkan aksinya berupa manifestasi-manifestasi yang diselenggarakannya sebagai bentuk tuntutan masyarakat akan pelanggaran HAM oleh Indonesi di Timor Leste. Berbagai proses perjuangan kemerdekaan RDTL dilalui hingga menelang
beribu-ribu jiwa, namun semangat "UKUN RASIK AN" yang dicetuskan oleh FRETELIN bagaikan kobaran api yang tak kunjung padam.
Akhirnya, sesuai dengan kesepakatan 5 Mei 1999 di New York, di mana pada tanggal 30 Agustus 1999 segenap putra/putri bangsa yang sudah genap usia 17 tahun ke atas diajak menuju Tempat Pemunggutan Suara untuk menentukan nasib bangsa dan rakyatnya melalui mekanisme demokratis. Pada babak ini, pro-kemerdekaanlah yang menang, pengumuman hasil jajak pendapat tanggal 4 September 1999 oleh Sekretaris Jeneral PBB bahwa pro-kemerdekaan meraih suara terbanyak (78%). Pada hari yang bersamaan, asap hitam kembali menyelimuti Bumi Lorosa'e, bunyi senapan kembali membisikkan telinga, namun semuanya ini merupakan akibat dari pilihan rakyat.

Dalam suasana kebebasan FRETELIN kembali bersuara, pada tanggal 30 Agustus 2001, segenap putra-putri bangsa yang sudah genap usia 17 tahun ke atas diajak kembali menuju tempat pemunggutan suara untuk memilih ASSEMBLEIA CONSTITUANTE, tergerak oleh sejarah perjuangan bangsa, FRETELIN dipercayakan untuk memilih dewan yang mulia ini sekaligus memimpin pemerintahan RDTL. 20 Mei 2002 Timor Leste kembali merestaurasi kemerdekaannya yang telah diproklamasikan oleh FRETELIN pada 1975, dan FRETELIN dipercayakan untuk mengemudi roda pemerintahan RDTL yang diketuai oleh Dr. Mari Akatri selaku perdana menteri.
Badai politik kembali menerpa bahtera FRETELIN, berawal dari masalah "ANTIGOS COMBATENTES DAN VETERANOS DAS FALINTIL," "MANIFESTASI YANG DIGELAR OLEH GEREJA KATHOLIK," dan " MASALAH PETISIONER DAN KELOMPOK MAYOR ALFREDO." Memberi pukulan yang luar biasa kepada Dr. Mari Alkatiri, akhirnya beliau dipaksa mengundurkan diri dari kursi perdana menteri.
Rentetetan masalah tersebut di atas terjadi selama masa kepemimpinan FRETELIN yang tidak dapat diselesaikan, terlebih krisis politik dan militer 2006 yang kembali melibatkan nyawa anak bangsa, menguncang eksistensi pemerintahan FRETELIN waktu itu. Berbagai macam pertanyaan rakyat kecil yang tidak dapat dilontarkan kembali menyerang pemerintahan FRETELIN. "Sikap apa yang telah 

diambil oleh pemerintahan FRETELIN dalam menyelesaikan krisis 2006?" "Di mana letak tanggung-jawab pemerintahan FRETELIN terhadap krisis militer yang muncul dalam kepemimpinannya?"

Menurut hemat saya, pertanyaan-pertanyaan kaum tak bersuara yang tak dapat dilontarkan inilah yang menyebabkan FRETELIN tidak dapat dipercayakan kembali oleh rakyatnya pada pemilihan presiden dan parlemen tahun 2007. Hendaknya kekalahan FRETELIN pada tahun 2007 dijadikan pertanyaan yang mesti dijawab oleh Sekjen Partai, Presiden Partai dan segenap anggota "COMITE CENTRAL FRETELIN."
"Mengapa FRETELIN yang merupakan partai historis kemerdekaan bangsa tidak dapat dipercayakan lagi oleh putera-puteri bangsa untuk memimpin RDTL?" Para anggota CCF harus introspeksi diri dan mencoba lagi untuk melihat kembali sistem politik/manual politica FRETELIN itu sendiri. "Barangkali sistemnya perlu diperbaiki?" Jika perlu, maka sudah saatnya, karena PEMILU 2012 semakin dekat. 

"Para anggota CCF yang akhirnya meninggalkan CCF, mengapa?" "Apakah karena mereka tidak mendapat kesempatan untuk menjadi pemimpin partai sehingga meninggalkan partai dan menyatakan diri sebagai FRETELIN MUDANCA?" "Ataukah mereka menuntut sistem politik dan etika kepemimipinan yang perlu dirubah guna menjaga eksistensi FRETELIN itu sendiri?"
Sudah yang ke sekian kalinya telinga kita tersambar oleh lagu "ELEICAO ANTECIPADA DAN MARCHA DA PAZ" yang dinyanyikan oleh anggota CCF. "Apakah ELEICAO ANTECIPADA DAN MARCHA DA PAZ merupakan satu sikap baik dan menguntungkan FRETELIN untuk merebut kembali pemerintahan RDTL dari kepemimpinan AMP?" Jawaban saya, "TENTU TIDAK!!!" Dengan menurunkan masa dari berbagai penjuruh tanah air ke kota Dili untuk melakukan MARCHA DA PAZ, merupakan momentum yang diciptakan oleh FRETELIN untuk pihak ketiga dengan tindakan-tindakan tertentu yang akhirnya mengotori nama baik FRETELIN, lebih parah lagi jika ada tindakan-tindakan kriminal dari peserta MARCHA DA PAZ, maka untuk yang kedua kalinya FRETELIN tidak dipercayakan lagi oleh masyarakat, karena FRETELIN menjadi sumber kriminal karena digelarnya MARCHA DA PAZ oleh FRETELIN.

Dengan demikian saya menghimbau kepada yang mulia Camarada Secretario Gerel Partido FRETELIN, Camarada Presidente Partido FRETERLIN dan segenap anggota CCF untuk mempersiapkan simpatisan dan militannya untuk menyonsong PEMILU 2012 bukan dengan MARCHA DA PAZ dan ELEICAO ANTECIPADA. "Sudah sejauh manakah persiapan FRETELIN?" "Apa yang telah, sedang dan akan dipersiapkan oleh FRETELIN untuk PEMILU 2012?" "Dengan rangkaian persiapan yang mungkin telah, sedang dan akan dilakukan dapat mengembalikan militantes dan simpatisantes yang saat ini jauh dari FRETELIN dapat kembali ke pangkuan FRETELIN?" Beberapa pertanyaan di atas hendaknya dijadikan bahan permenungan oleh anggota CCF untuk menyonsong PEMILU 2012. TERIMA KASIH
 

terça-feira, 31 de maio de 2011

KARIK LU-OLO HO MARI ALKATIRI MAK NAFATIN, FRETILIN SEI LAKON IHA ELEISAUN GERAL 2012


Timor Doben Furak
Jornalista: Lorenso marques

TDF – Dili: Presidente Lu-Olo ho Sekretario Geral Fretilin Mari Alkatiri (Sekjen) ofisialmente lansa ona sira nia kandidatura (pakote tuan) hodi compete iha eleisaun Presidente ho Sekretario Geral Fretlin ba periodo mai 2011-2016, Tuir xefe organizadora Antoniho Bianco, Lu-Olo ho Mari Alkatiri prienxe ona formulario hodi bele kandidata sira nia aan. 

Kandidatura né lansa iha komite sentral FRETILIN (Eis Edifísiu BP-7/ fatin indoktrinasun Pancasila durante tempo Indonesia), Komoro Dili iha Tersa-Feira (31/5) né. Mari ho Lu-Olo nebé mos konhesidu hanesan Mari-Lu komessa sira nia kampanha hodi monta estrutura no tim sukses kampanha nian, mesmo ke seidauk iha kandidatu seluk iha Fretilin nia laran mak barani atu hatudo an ona.

Iha naran hanesan Luis Lobato - David Ximenes, Rogerio Lobato, Aniceto Guterres, Dr Rui Araújo, Estanislau da Silva ho seluk tan, maibe sira mos “tauk” tanba hatene katak karik sira lakon iha kompetisaun né sira nia fatin iha Fretilin mos nakadoko kedas. Razaun seluk mos tanba sira laiha popularidade iha Fretilin nia laran, no tanba né sira mos hatene-an.

Doutor Rui Araujo, Aniceto Guterres ho balun seluk la preienxe tan kriterio tama nudar membro  periode rua Komite Sentral Fretilin nian. Ida ne hatudo katak, Mari-Lu amankan tihaona sira nia pozisaun, no ita bele dehan katak re-generasaun iha Fretilin, sei kontinua sai mehi ida, no ita sei hein to 2016. Liu-liu tanba laiha ema ida hosi naran seluk maka barani atu dezafia Mari-Lu iha Fretilin nia laran.

Maibe kandidatura Mari-Lu hamossu polémika barak, tanba tuir estatuto FRETILIN nian, Presidente ho Sekjen né labele liu periode rua. Ida mos tanba, tuir informasaun, Mari-Lu halo criteria katak so ema nebé prinenxe periode rua iha Komite Sentral Fretilin ona mak bele kandidata an atu bele sai President ho Sekjen. Ida né hamate kedas ema barak nebé hakarak atu compete iha eleisaun né.

Tuir João de Deus, militante Fretlin ida, Mari-Lu nia hahalok né sei sai hanesan presedente ba Fretilin nudar partido nebé mais hosi tempo uluk. João mos tauk tanba Mari-Lu la popular ona iha karaik, no maske strutura hili sira, povu sei la hili no fo apoiu ba sira tanba Mari-Lu nia hahalok ema hotu hatene ona. Nia hatutan tan katak, se nuné maske nia ho nia maluk sira membro ho militante Fretilin, sira sei la vota ba Fretilin iha eleisaun 2012, karik Mari-Lu mak president no Sekjen fali.

Nuné mos, Mario da Silva, militante Fretilin seluk, kaer nia kartaun nebé hasai iha komite Sentral Fretilin, hatete katak nia sei la vota ba Fretilin karik laiha lideransa foun iha Fretlin nebé bele lori partido ne ba oin, tanba lideransa tuan Mari-Lu to agora nunka fo progressu diak ida ba Partido. Tuir Silva, tuir lolos Mari-Lu tenki tun no deskansa ona, no fo fatin ba lideransa foun. Nia hare lideransa tuan Fretilin hanesan Mari-Lu sei ambisi nafatin atu hadau fatin né, maski sira hatene katak Fretilin sei lakon iha eleisaun geral 2012 mai.Tanba né Silva husu atu gerasaun Fretilin tuan labele ganansia poder demais, no husik lideransa foun mossu iha partidu né hodi labele hamate Fretilin. 

Iha parte seluk Maria Lucinda, nudar membro strutura Fretilin baze iha Lautem hatete katak, nia la konkordo ho Mari-Lu tanba durante né partidu Fretilin hatudu an liu nudar partidu nebé nakonu ho volensia, no gosta estraga deit partidu Fretilin nia naran. Tanba nia mos hein atu lideransa foun bele mossu iha Fretilin nia laran iha kongressu mai.

Mari-Lu prediksi ona katak, sira sei manaan. Tanba ne mak sira tau kriteriu makaas no dezenkoraja sira seluk atu bele dezafia sira. Se jerasaun foun sira ne hakarak lao ba oin maka sira lakon karik, sira nia "nasib" bele sai deit hanesan Fretlin Mudansa, nebe oras ne organiza aan nudar partido foun ida. Tanba ne mos, laiha ema ida iha Fretlin nia laran mak barani hasoru Mari-Lu tanba karik sira lakon, sira nia fatin iha partido laran mos sei la metin, no sira sei tur deit iha kadeira "suplente" to sira pensium. Proficiat Fretilin. TDF

GOVERNU IHA DEVER NO RESPONSABILIDADE HODI GARANTE NO PROMOVE DIREITUS LABARIK SIRA NIAN

 Terça-feira, 31 de Maio de 2011

Source: Forum Haksesuk

Labarik, tuir konvensaun internasional konaba diretus labarik nian defini tuir Parte I, Artigu 1 katak: Tuir determinasaun konvensaun ne’e nian, labarik katak, ema ne’ebe iha tinan sanulu resin walu (18) mai kraik, se lae karik tuir lei ne’ebe bele uza dehan katak tinan kik maibe bolu ona ema boot.
Iha Artigu 18 Konstituisaun RDTL konaba Protesaun ba Labarik-oan sira mak:
  1. Labarik sira iha direitu ba protesaun espesiál husi familia, komunidade, no mós estadu, liu-liu hasoru hahalok hotu hanesan la tau-matan, diskriminasaun, violénsia, opresaun, abuzu seksuál no explorasaun,
  2. Labarik sira hetan direitu hotu-hotu ne’ebe mundu rekoñese, hanesan direitu sera-ne’ebe hakerek ona iha konvensaun internasional, ne’ebe estadu aprova no simu ona ka ratifika filafila,
  3. Labrik hotu-hotu ne’ebe moris iha kazamentu nia laran ka lae, iha direitu hanesan kona-ba protesaun sosial.
Tuir konvensaun internasional no konstituisaun RDTL nian defini tiha ona kona-ba direitus labarik sira nian. Tamba ne’e mundu no nasaun membru sira ne’ebe ratifika konvensaun ne’e tina-tinan selebra loron internasional ba labarik nian. 

Iha Timor Leste mos la lakon ho loron ida ne’e, kada tinan-tinan governu Timor Leste no mos organizasaun naun governamental sira mos selebra loron ida ne’e. Iha Tinan 2011 ne’e, governu foti tema “Direitu Ba Labarik Sira Nian Sai Nu’udar Devér Ita Hotu Nian”. Klaru katak koalia kona-ba direitu labarik sira nian, ne’e sai dever ita hotu nian hahu husi inan-aman, familia, komunidades, organizasoens naun governamental nasional & internasional sira no importante liu mak governu no estadu Timor Leste.

Inan-aman sai hanesan autor primeiru atu bele hatene nia dever nudar inan-aman ba labarik sira. Tamba inan-aman mak hahoris labarik no hatene oinsa mak atu bele tau matan no kuidadu labarik sira nudar nia oan. Inan-aman fautor importante iha dezenvolvimentu labarik sira nian la’os deit atu fo han, maibe oinsa mak bele eduka labarik sira no tau matan iha prosesu hotu-hotu ne’ebe mak bele fo kontribuisaun pozitivu ba dezenvolvimentu labarik ho fizikamente, mental, sosial (edukasaun no saude), ekonomia no seluk tan. Labarik sira ne’ebe moris mai too boot hetan susesu sei fo kontribuisaun diak ba vida familia, komunidades nasaun no mundu. Tamba ne’e presiza duni atu fo atensaun maka’as ba direitus labarik sira nian.
Iha parte seluk, koalia kona-ba problema labarik sira nian, iha nasaun ida sei la se’es husi kontribuisaun komunidade, organizasoens nasional/internasional no mos governu no estadu. Tamba tuir lei nasional ne’ebe iha no lei internasional sira ne’ebe mak estadu no governu ratifika ona, sai baze no obrigasaun ba ita hotu liu-liu estadu no governu atu hala’o tuir. Atu nune’e bele garante no promove duni labarik sira nia direitus tomak ne’ebe mak konsagra ona iha Konstituisaun RDTL Artigu 18 no Konvensaun Konaba Direirus Labarik sira Nian.
Problema real ne’ebe mak labarik sira hetan ka hasoru iha Timor Leste mak hanesan:
1) Labarik sira falta nutrisaun ne’ebe diak (liu-liu labarik sira ne’ebe moris husi familia ne’ebe ho kondisaun ekonomian minimu no hela iha area rural),
2) Falta edukasaun finantil ba labarik sira iha idade tinan 4-6,
3) Labarik sira iha limitasaun tempu atu bele halimar ka halo relasaun ho ema seluk hodi dezenvolve sira nia koñesimentu no talentu,
4) Problema asesu labarik sira nian iha edukasaun tamba dook husi sentru edukasaun,
5) Falta infrastrutura hodi suporta sira nia sistema edukasaun (hanesan kondisaun eskola, kualidade mestre/mestra, livrus/materia, fasilidades hanesan laboratoriu, etc.),
6) Labarik sira dala barak hetan exploitasaun ba servisu ema boot sira nian no dala ruma sai vitima ba trafiku umanu, violasaun seksual, etc.

Ø Labarik sira ne’ebe mak moris iha familia ho kondisaun ekonomia minimu sei sai dezafius boot ba labarik sira atu bele hetan nutrisaun diak. Problema ekonomia ba familia sira ne’e liu-liu sira ne’ebe moris iha area rural la’os buat foun ba Timor Leste ne’ebe foin Ukun A’an iha Tinan Sia (9) nia laran. Problema ekonomia povu nian la’os deit responsabilidade husi familia ida-ida maibe nasaun iha dever no responsabilidade atu bele hadia no hasa’e ekonomia familia iha povu nia moris lor-loron. Familia ne’ebe moris iha baze sira nia moris depende liu ba iha agrikultura, sistema agrikultura ne’ebe mak sei tradisional no kada agrikultor sira kuda ai-han ho kuantidade ne’ebe mak ki’ik so sufisiente deit ba moris familia nian, nune’e susar ba sira atu bele hadia no hasa’e sira nia moris tamba sira la bele hetan lukru ne’ebe boot husi sira nia rezultadu agrikula nian. Maske familia ka komunidade balun iha duni rezultadu diak no sufisiente ba sira atu bele fa’an maibe problema ne’ebe sira hetan mak susar ba sira atu lori ba iha merkadu iha sentral tamba problema infrastruturas (dalan) no transportes. Oinsa mak atu bele resolve problema ka kondisaun real ne’ebe mak komunidade iha baze hasoru mak governu tenke hadia infrastruturas (Estrada), transportes no hadia sistema agrikultura tradisional/kustume agrikultura uluk nian. Ho nune’e bele minimiza no bele hasa’e ekonomia familia sira nian, atu nune’e sira la bele hein deit subsidiu husi governu, maibe sira bele hasa’e sira nia vida ekonomia tuir sira nia rezultadu husi servisu agrikultura ne’ebe iha.

Ø Koalia kona-ba edukasaun, ne’e la’os signifika katak edukasaun formal ou naun formal deit, maibe koalia kona-ba edukasaun ne’e iha formal nomos naun formal sei sai fautor importantes ba dezenvolvimentu edukasaun labarik sira nian. Edukasaun formal, governu tenke hari sistema edukasaun hahu husi infantil ba labarik sira ho tinan 4 – 6 atu nune’e sir abele aprende sedu hodi bele dezenvolvimentu iha eduksaun nian. Realidade iha Timor Leste, hatudu katak edukasaun infantil sei miniminu (tamba ita bele sura ho lima), katak iha Timor Leste labarik ho tinan 4-6 maioria sira halimar deit iha uma. Problema tamba la iha edukasan ka eskola infantil ba sira, kuandu iha mos do’ok husi sira nia hela fatin no dala ruma iha deit sidade, nune’e susar ba sira atu bele hetan edukasaun infantil ne’e. Tamba ne’e maioria labarik sira to’o tinan 6, 7 ka 8 mak foin direitamente tama ba eskola primaria. Edukasaun ne’ebe mak tarde ba labarik sira sei sai fautor dezafius ba labarik sira atu bele hasa’e sira nia matenek no talent iha future, nune’e presida duni atu bele iha edukasaun ne’ebe sedu ba sira. Parte seluk edukasaun naun governamental mos sai importante tamba kuandu labarik sira la iha tempu ka fatin atu hetan edukasaun formal ne’ebe mak governu har’i no tau matan, persija iha mos edukasaun naun formal ne’ebe mak forma husi instituisaun/organizasaun naun governamental hodi estabele no hari’I eskola infantil atu bele simu no eduka labarik sira ho sedu (tinan 4-6) atu nune’e labarik sira ne’e preparadu no pronto ona atu tama iha edukasaun nivel primaria, kuandu hanesan ne’e labarik sira sei la iha difikuldade atu bele aprende no dezenvolve liu tan sira nia koñesimentu iha siensia no talentu nian.

Ø Toman ka kustume Timor nian ne’ebe mak desde uluk too agora sei kaer metin filozofia katak labarik sira ne’ebe barak sei fo azuda hakmaan inan-aman sira nia servisu. Tamba ne’e dala barak, liu-liu familia ne’ebe mak ekonomia minimu no moris iha area rural sempre obriga no haka’as labarik sira atu ajuda servisu inan-aman sira nian, nune’e la fo tempu ne’ebe barak ba labarik sira atu halimar no hasa’e sira nia koñesimentu no talentu.

Ø Timor Leste hanesan nasaun foun, nune’e sei minimu dezenvolvimentu iha area infrastruturas hanesan: estradas, transportes, eskolas, etc. Xave ba dezenvolvimentu rekursu umanu mak edukasaun, tamba ne’e kuandu sistema edukasaun ne’ebe la diak, karun no eskola ne’ebe dook husi komunidade sei sai dezafius ba labarik sira atu bele asesu. Realmente eskola iha Timor Leste, liu-liu iha area rural ne’e dook husi komunidade sira nia hela fatin, nune’e susar ba labarik sira atu bele asesu. Karik sira hakarak ba duni eskola, maibe dala ruma la iha transportes no dalan ne’ebe a’at. Kondisaun hanesan ne’e nudar fautor interope atu labarik sira ne’ebe hakarak eskola, maibe tamba kestaun dook husi eskola fatin. Kestaun seluk mos kona-ba infrastruturas mak minimu eskola ba labarik sira, kualidade mestre/mestra ne’ebe mak hanorin, minimu iha livru/material eskola nian, falta laboratoriu eskola etc. kondisaun hirak ne’e mak fautor importante iha sistema edukasaun, se kuandu ita hakarak iha futuru bele iha rekursu umanu ne’ebe mak sufisiente ba Timor Leste atu bele fo kontribuisaun ba prosesu dezenvolvimentu nasaun nian.

Ø Iha parte seluk, mundu ohin loron hanesan mundu modernu e livre atu ema bele tama sai ka hala’o relasaun servisu entre ema nasaun ida ho nasaun seluk. Mudansa mundu nian mos afeta ba kriasaun hahalok krime oi-oin ne’ebe mosu iha ligasaun ho ema nasaun ida ho nasaun seluk. Krime hirak ne’e hanesan droga, trafiku umanu, etc. Iha krime ida ne’e mos dala barak liu-liu iha Kapital Nasaun nian sempre ema boot utiliza/explora labarik sira atu buka osan ba ema boot sira ne’ebe mak organiza sira liu husi fase kareta, husu ismola ka nauk/hadau ema nia sa’an. Parte seluk labarik sira mos dala barak sai vitima ba violasaun oi-oin husi ema boot sira (abuzu seksual etc.) no mos sai vitima iha trafiku umanu nian.

Solusaun ba probele ne’ebe mak labarik sira hasoru iha Timor Leste mak:

1. Governu tenke hadia ekonomia familia sira nian,

2. Governu tenke servisu hamutuk ho entidade tomak (instituisaun/organizasaun nasional no internasional, parte igreja sira) atu bele proteze no promove direitus labarik sira nian iha familia ka komunidade nia le’et,
3. Governu iha dever no obrigasaun atu bele hadia infrastrutura (estradas, eskolas ho fasilidade diak, eletrisidades, transportes, etc.

4. Governu tenke iha lei ne’ebe forte hodi proteze no promove duni labarik sira nia direitu, atu nune’e ema la bele esplora no abuzus ba labarik sira,

5. Tenke iha lei atu bele bandu ema seluk inklui inan-aman atu bele uza labarik sira hodi buka osan tamba labarik sira iha direitu atu inan-aman mak garante sira nia vida moris lor-loron nian.

6. Bandu atu bele fo servisu ba labarik sira ne’ebe mak idadade iskola nian, se la’e labarik sira hotu hakarak servisu hodi hetan osan nune’e sira haluha ka lakohi atu eskola.

7. Governu tenke estabelese sistema edukasaun ne’ebe bele fo kontribuisaun ba dezenvolvimentu siensia no talentu labarik sira nian.

Atu proteze no promove duni labarik sira nian direitu iha Timor Leste, mak parte governu iha dever no responsabilidade boot liu atu bele proteze no promove labarik sira nia direitu tuir Konstituisaun haruka no Konvensaun Konaba direitus Labari ne’ebe mak ratifika tiha ona.

Estadu no governu Timor Leste tenke servisu maka’as atu bele servisu hamutuk ho entidade tomak iha nasaun laran atu bele atinje objetivu ba respeitu direitus ba labarik sira nian.

Direitus labarik sira nian la’os deit sira atu livre halimar, maibe labarik sira hetan duni direitu iha aspeitu sosial, ekonomia, saude, eduksaun, etc. ne’ebe bele kontribui ba dezenvolvimentu labarik sira iha aspeitu tomak.
Ho komemorasaun loron internasional ne’ebe monu iha 1 Juñu 2011 ne’e, bele fanun ita hotu liu-liu inan-aman, familia, komunidades, instituisaun/organizasaun nasional no internasional sira, igreja, estadu no governu Timor Leste tomak nia konsiensia atu bele fo kontribuisaun diak hodi proteze no promove duni labarik sira nian direitus iha Timor Leste. Labarik sira mak nain ba vida no future nasaun Timor Leste iha future oin mai. 

Inan-aman, familia, komunidades, instituisaun/organizasaun nasional no internasional sira, igreja, estadu no governu ne’ebe mak diak sei halo no hamosu fini ne’ebe mak diak ba nasaun futuru no mos ba mundu.

Tamaba ne’e, liu husi hakarek oan ne’e hau hato’o hau nia paraben, parabens e parabens ba labarik sira iha Timor Leste no mundu tomak ne’ebe mak selebra loron mundial ba labarik ne’e. 

LABARIK SIRA MAK FINI BA MORIS NASAUN NO MUNDU NE’E NIAN IHA FUTURU.

Bandung, 31 Maiu 2011
Olandino Rui de Andrade
(Estudante Relasoens Internasionais Iha Universitas Jenderal Achmad Yani/Unjani-Bandung)