terça-feira, 19 de abril de 2011

Bankada FRETILIN fahe malu tamba Resolusaun hasoru Camarada Ana Pessoa

Terça-feira, 19 de Abril de 2011

Dili, Aileba Lian (AL). Iha segunda-Feira (18/04/2011) Parlamentu Nasional (PN), vota ba Resolusaun nº. 63, ne´ebe apresenta husi AMP, atu husu Tribunal Rekursus ba investiga Prokuradora Jeral Republika, Dra. Ana Pessoa.

Hahu polemika ba haksesuk malu, tamba wainhira ható Resolusaun ne´e iha loron quarta-feira (06/04/2011) husi Bankada Fretilin walk out, neduni la iha quorum hodi halo votasaun (33). Adia ba segunda-feira (11/04/2011) la konsegue vota no adia fali ba terça-feira (12/04/2011) mos hanesan, falta ba quorum. Dada tan ba loron segunda-feira (18/04/2011), hafoin iha duni Quorum (38), Resolusaun nº. 63 aprovadu ho votus Favor (29), kontra (2) no Abstensaun (7).

Bankada FRETILIN fahe malu

Desta vez kasu Ana Pessoa fahe Camaradas sira, husi votasaun ne´e hetan votos favor husi deputadus Fretilin nain 4, maka Deputada Cipriana Pereira, Deputado Osorio Florindo, Deputada Josefa no Deputado Francisco Geronimo. Hatudu katak, kasu atuasaun Camarada Ana Pessoa ba camarada José Luis Guterres provoka fahe malu iha bankada Partidu Fretilin.

Karik signal ba portestu ba politika nebe maka diresaun partidu Fretilin hola durante ne´e? Ka signal ona ba atu tama ba luta poder iha partidu laran, nebe sai hanesan mensajen klaru ba laran, liliu ba lideransa katak Mari Alkatiri mos oras ne´e iha movimentus ba kontraria ninia politika no ninia lideransa.

Militante partidu Fretilin soberanu atu determina futuru ba Partidu Fretilin no ninia kontribuisaun ba desenvolvimentu nasional!

Xanana: CNRT Tenki Hetan Kadeira 45 Iha Eleisaun Jeral 2012


CJITL flash, Prezidente partidu Conselhu Nasional Rezistensia Timor - CNRT, Kay Rala Xanana Gusmao hateten katak se hakarak ukun governu maka partidu ne'e tenki manan maioria ho kadeira 45 iha eleisaun jeral 2012 mai.

Xanana Gusmao haklaken ida ne'e iha konsolidasaun partidu iha Sub Distritu Watu lari, Distritu Viqueque sabdu semana kotuk (16/4).

"Se ita manan kadeira 32, ita sei hela deit iha parlamentu atu halo lei, maibe se hakarak ukun governu tenki manan pelo menus kadeira 45 atu bele ukun, tanba ne'e ita hotu tenki servisu makas" Xanana apela iha nia diskursu.

Tuir observasaun CJITL online iha Viqueque, hatudu katak konsolidasaun ne'e hahu ho fo pose ba strutura partidu Viqueque nian ne'ebe mos sei tun mai Dili atu partisipa iha kongreso nasional CNRT ne'ebe sei hala'o iha loron 29 Abril to'o 1 Maiu 2011 iha Centru Convensaun, Eis Merkado Tuan, Dili. (Domingos da Silva/CJITL)

Aderito: CNRT Sei Manan Maioria

CJITL Flash, Preparasaun Partidu Conselhu Nasional Rekonstrusaun de Timor - CNRT atu halo Segundu Kongersu Nasional ne’ebe sei realiza iha loron 29 Abril to’o  01 Mei falta loron sanulu tan (10).
Tuir Deputadu Aderito Hugo katak Segundu Kongresu Partidu CNRT nian ne’ebe mak iha ona kalendario ba loron tolu nia laran hahu 29 Abril remata 1 Mei hodi hili diretivas foun atu kaer CNRT.

“Oras ne’e dadaun halo ona preparasaun ba segundu kongresu nasional ne’e, oinsa atuliza ajenda, ne’ebe agora preparasaun la'o hela, kongresu  ne’e  sei hala'o Iha Centru Convensaun Dili, Fatin ne’e ami hare sufisiente duni hodi halao segundu kongresu partidu CNRT” dehan Aderito Hugo, tersa 19/4, iha Parlamentu Nasional.

Nia hatutan katak kongresu ne'e atu hare no aprova estrutura altu partidu nian hanesan Prezidenti Partidu, Sekertari jeral, nasional partidu nian, ida mak statutu manual politik partidu nian, programa partidu nian,no  strutura partidu nian atu iha mudansa ga lae, ne’e iha kopetensia iha kongresita sira nian.

“CNRT hanesan Partidu Foun ne’ebe Moris fulan rua antes eleisaun 2007,  nia iha kedan gaina husi povu, maiske Partidu CNRT ne’e foun maibe hetan kedan konfiansa husi votantes Maioria iha elisaun 2007, aliansa iha parlamentu hamutuk ho partidu  ha'at” haktuir Aderito.

“Uluk atu kompete iha eleisaun 2007, ami nia preparasaun fulan rua deit, maibe ami sai segundu lugar iha eleisaun, agora ami nia preparasaun tinan 5, fiar katak ami sei manan maioria” Aderito hateten.

Relasiona ho kongresu CNRT nian, to'o oras ne'e seidauk iha kandidatura ruma atu kompete iha kongresu ne'e.

Oras ne'e dadaun atual Primeiru Ministru, Kay Rala Xanana Gusmao mak kaer pasta nu'udar prezidente CNRT hamutuk ho Dionisio Babo hanesan Sekretariu Jeral.

Aderito informa katak iha kongresu ne’e sei partisipa mos Kordenador husi Distritu  to’o Sub-distritu no suco. (Elvis/ CJITL) 

segunda-feira, 18 de abril de 2011

Marty Says Excluding East Timor From Asean 'Unnatural'

.
Indonesian Foreign Minister Marty Natalegawa said East Timor's application would likely come up during the Asean summit next month. (AP Photo)

Lynn Lee - Straits Times Indonesia | April 18, 2011 - JAKARTA POST

Bogor. Indonesia is backing East Timor's bid to join Asean because excluding it would be “economically unnatural” and “politically destabilizing” for the region in the long term, said Indonesian Foreign Minister Marty Natalegawa.

In an interview earlier this month with The Straits Times, he said: “I think its good if ... East Timor finds a wider family of Asean that is welcoming. What kind of impression are we setting if we keep them at arms' length and say they are not quite part of us?”

He said East Timor's application to join Asean had not yet been discussed among leaders of the 10 member states, but would likely come up during the Asean summit. As chairman of Asean, Indonesia is hosting the annual meeting next month in Jakarta.

East Jakarta, off eastern Indonesia, became independent 12 years ago after a largely violent secession struggle with Indonesia. Relations between both countries are better these days but East Timor, with around 1.1 million people, is still struggling to grow its economy after bouts of domestic turmoil.

As a result, some Asean members — including Singapore — believe that admitting East Timor could be a drag on community-building efforts, given that member economies are due to integrate by 2015.

Marty agreed that it would take special effort to get EastTimor “economically up to speed” with the rest of the region. But similar efforts had been made before with less-developed members, he said, noting that oil- and gas-rich East Timor would eventually be a net contributor to Asean.

“Is the answer to... isolate [East Timor]? I think, politically, that would be destabilizing and economically, it is unnatural.

“How can you have a neighborhood where everyone is happy and prosperous apart for one that you exclude? We think it is best to have them in now,' said Marty, who was Indonesia's ambassador to the United Nations and Britain before taking up his current post in 2009.

Marty, who spoke on the sidelines of a meeting between Thai and Cambodian foreign ministry officials on their border dispute, also gave his views on Asean's evolving role.

Even as they nurtured strong ties with one another, member states were at a “critical juncture,” he said, as to whether the future of the region would be marked by tense competition or remain peaceful and conducive to economic growth. Hence the need to promote common ground amongst all countries and to “wage peace aggressively,” he said.

Marty also said he did not see Asean as a bloc to balance the rise of powerful countries or to face thorny regional issues head on, such as the ongoing South China Sea maritime boundary dispute that six South-east Asian countries have with China. Indonesia is not one of them.

“We are not attracted to the notion of having fault lines in our region, as if there is an 'us' and there is a 'them,'” he said.

Instead, Asean could help create the space to discuss thorny issues diplomatically, he said, citing the ongoing border dispute between Thailand and Cambodia.

“I hope it creates positive energy and encouragement (for both countries) to get it right rather than if they were on their own,” he said.

Marty said Indonesia was of the view that Asean should work towards speaking with a collective voice on the global stage. This was already happening to a certain extent, he said, but a similar plan — like the one that kickstarted the process of the Asean Economic Community — was needed.

Indonesia, he said, was hoping that this road map could be agreed on at the second Asean meeting in Bali later this year.

“We expect to have this road map by 2022, that Asean speaks with greater cohesion and collective voice on various global issues, but it will... not be at the cost of individual national policies.

“We are keen for this to be a post-2015 Asean vision.

“We cannot stand still, otherwise there is inertia and we are left behind from global trends".
.

domingo, 17 de abril de 2011

JOSE LUIS GUTERRES PRESTA DEKLARASAUN IHA TRIBUNAL DISTRITAL DILI

Foruk Haksesuk

Introdusaun
11 Abril, Jose Luis Guterres, ba Tribunal Distrital Dili, hodi hatan akusasoens nebe Ministerio Publiko foti ho alegasaun “korupsaun“ ka “abuzo poder” hodi foti nia kaben sai funsionario iha Nova York ba missaun diplomatika Timor Leste nian. Predisaun ba sentensa husi koletivo juizes sira maka:

1. Kondena Jose Luis Guterres tuir Prokuradora nia hakarak, nune kamaradas adversarios politicos sira husi Grupo Maputo kontente, ou:

2. Desisaun foti dehan katak Jose Luis, inosente, prosessu foti nia kaben ba konselheira missaun diplomatica no transferensia fundos, la viola lei, no tuir duni prosedimento legal vigente;

3. Se scenario ponto 2, maka akontese, oin sa los kredibilidade Dra. Ana Pessoa nian, hanesan responsavel ba “defeza lei no honra ba aparelho Estado”?

Hakerek nain, buka rekonstroe fragmentos pensamentos no objetivos politicos liu husi metodo “inferensia“ atu buka hatene, razoens no objetivos politicos husi adversarios, nebe desenha planos, hodi impede Jose Luis nia kareira politica, tanba adversarios sira, sente katak Jose Luis Guterres sai “amesa“ bot, ba sira nia interresses politicos, ba presente no future.
Nune, buka tentativas oi-oin hodi “des-acredita” Jose Luis iha palko politico Timor Leste. Dalan ida mais fasil, maka lori akuzasoens hodi ba julgamento iha Tribunal.

Dados Crnonologicos
1. Jose Luis la halo parte, Grupo Maputo embora mos hela iha Maputo ho Mari Alkatiri + Ana Pessoa, Madalena, Estanislau ho nia kaben (temporada ida) no seluk-seluk tan.
2. Congresso 2006, Jose Luis halo Parte ho Grupo FRETILIN Mudansa, hodi kritika no la simu metodo eleisaun ”foti lima iha GMT” alem de la simu metodo liderasa Mari Alkatiri nakuno ho “autoritarismo no nepotismo”;

3. Eleisaun Legislativa Junho 2007, Jose Luis + Vitor + Bocy + Egidio + Teme sai oradores kamapnha ho Xanana, liu husi CNRT;

4. Resultado eleisaun FRETILIN hetan 21 kadeiras, CNRT 18. Xanana nia karisma, kapta simpatia husi lideransa PD + ASDT + PSD forma AMP. Iha governo AMP Grupo FM mos hetan benefisio ho fatin 5 iha Parlamento, governo fatin 6. Jose Luis Guterres segundo homem governo, okupa posisaun Vice-Primeiro Ministro.

5. Ho derrota eleitoral Legislativa nebe Mari ho nia amigos + amigas lakon posisaun furak + privilegiada + konfortavel + hetan ossan barak no sst; derepente lakon, nia kosekuensia maka: frustrasaun, deskontentamento, raiva, rancor no vingansa, maka nakuno iha sira nia kakutak no hanoin. Nune, buka dalan mais apropriado atu “deskarega vingansa” tanba kamarada Jose Luis hetan fatin ida previligiada ho kargo “Vice-Primeiro Ministro”.

6. Abril 2008 Estanislau ho Ana Pessoa liu husi Bankada FRETILIN levanta kestaun iha Plenaria Parlamento Nasional, hodi hatama keixa ba PDHJ.

7. PDHJ por sua vez halo estudo, no investigasaun, encaminha ba Prokudaria da Republika.

8. Marsu 27 2009, Ana Pessoa simu posse hanesan Prokuradora da Republika. Simu tiha cargo, buka dalan ida nebe diak liu, atu hatun Jose Luis Guterres. Nune, 30 Agosto 2010 Ana Pessoa hanesan Presidente Prokuradoria da Republika husu ba Primeiro Ministro, liu husi carta ida, atu hasai “imunidade” ba Jose Luis Guterres nia kargo hanesan Vice Primeiro Ministro, hodi hatan ba Tribunal Distrital Dili kona ba alegasaun Korupsaun nian.

9. Primeiro Ministro encaminha processo ba Parlamento Nasional hodi diskuti kestaun hasai imunidade. Dia 10 Marsu Komissaun E Parlamento Nasional “invalida” pedido Presidente Procuradora da Republika. Nune desisaun nebe foti maka: “imunidade hasai bainhira Tribunal deside katak iha evidensias prova katak, Jose Luis halo duni pratika korupsaun”.

10. Seguimento prosesu, 11 Abril Jose Luis Guterres ba Tribunal Distrital Dili hatan alegasaun ba korupsaun. Processo hearing kontinua ba dia 14 Abril. Joao Camara mos fo sasin iha Tribunal, tanba iha biban neba hanesan Sec. Geral Ministerio Negosios Estrangeiros.
Kasu estranho Ministerio Publiko la temi naran Adalziza Magno, ex Vice Ministra Negocios Estrangeiros, nebe envolve diretamente ba nomeasaun Sra. Ana Valeri ba kargo missaun diplomatic iha New York.
Interpretasaun modus operandi samples perseguisaun
Kolekta, organiza, interpreta data liu husi, analise no examinasaun ida klean , husi data samples, numero 1 to 10, korelasaun variables sira nian indikadores transmite mai ita maka saida?
1. Indikador ida maka, ita hotu hare mo-mos maka perseguisaun no vingansa politica husi Kamaradas Grupo Maputo ba Jose Luis Guterres tanba derrotas politicas sofridas iha 2007; i

2. Taka dalan Jose Luis Guterres atu compete eleisaun Presidensial 2012; tanba FM ho CNRT kandidata JLG. CNRT ho 18 kadeiras ho votos 100 175 (CNE 2007) iha chance bot atu manang corrida ba Presidente da Republika. Uma vez JLG sai Presidente da Republica Dra. Ana Pessoa “despede ona” Presidente Ministerio Publico hanesan mos Kamaradas sira husi CCF balu atu hetan fatin iha oragaun soberano difisil uit-oan.

Resultado desisaun Tribunal
Hanesan temi tiha ona iha leten iha scenario rua: (ida) JLG sala, hasai imunidade, hetan pena prisaun. Nune Dra. Ana kontente no Kamaradas sira fanaticos ba Grupo Maputo halo festa bot iha Kamarada Mari nia uma, ou CCF, hodi festeza.

Por azar ka sorte desisaun husi Tribunal dehan katak JLG “la-iha salah” ka inosente” ba akuzasaun husi Ministerio Publiko. Saida maka sei akontese ba Dra. Ana Pessoa Pinto? Reasaun publika ba Dra. Pessoa nia perseguisaun politica ba adversarios politicos oin sa?
Tuir hakerek nain nia predisaun reasaun oi-oin sei mossu, mais importante maka:

1. Palarmento Nasional husi Bankada AMP exige atu Dra. Pessoa resigna emediatamente husi kargo Procuradora da Republika;
2. Demonstrasaun ki'ik ruma mossu atu soporta demissaun Dra Ana Pessoa lalais;
3. Timor oan hotu, anti-patiko ba Grupo Maputo nebe halo politica foer, hodi defende deit sira nia interresses politicos;
4. Dra. Ana Pessoa abuza poder, koloka interesses Partidario as liu do ke interesse publiko;
5. Impacto bot ba Grupo Maputo iha FRETILIN nia mahon, iha kampanha eleitora Legislativa ba eleisaun 2012;
6. Dra. Ana Pessoa mos loron ida sai hanesan JLG ba respode fali iha Tribunal Distrital Dili, kona ba asaun sira abuzo poderes hanesan Ministra Estatal, iha biban neba, komete iregularidades bot kona ba (i) halo kartaun eleitoral iha 2006 ho montante $ 1,113mil, liu deit husi single source ba companhia VIP. (ii) sosa geradores unidade ida ho folin US $3,200 iha Surabaya; enkuanto iha Dili kada unidade ho folin US $ 800.00. Kompanhia Digital Printer maka hetan konfiansa sosa geradores sira.
Ho diferensas presu $ 2,400.00 indika, ema ruma hetan lukro bot husi kompra geradores. Hau iha serteza maxima Dra. Ana Pessoa loron ida ba Tribunal atu hatan.
7. Sentensa husi koletivos juizes kontraria expetatita Ministerio Publiko nia akazasaun no sai “a favor” ba Jose Luis nia inosensia, entaun, kapasidade no kredibilidade Dra. Ana Pessoa nian “monu” totalmente.

Lisaun balu ita foti
1a. Lisaun
Kasu JLG nia ba Tribunal, hatudo katak, sidadaun hotu-hotu “hakruk ba lei” la importa nia posisaun iha orgaun do Estado.

Hau kongratula Dra. Ana Pessoa, hahu prosesa ba kasus “korupsaun” liu-liu hasoru ba entidades nebe okupa kargo relevante iha Governo. Ida ne, hatudo koerensia no komitemento atu implementa lei ba kasus krimes.

Dra. Ana Pessoa hetan kredit poin as liu, bainhira Tribunal sekunda no fo legalidade ba akuzasaun hasoru JLG.

Por ventura akuzasaun ne, la rasional + logico no la hetan fundamento legal de modo Koletivo Juizes sira “repudia” Ministerio Publiko nia akuzasaun, entaun, Dra. Ana Pessoa tau iha “risko” orgaun Justisa nia “neutralidade + imparsialidade”. Kestaun ida ne, seria tenki kombate lalais. Se lae sai “virus botHodi hamate justisa iha nasaun Timor Leste

Akontesimento ida ne, hanesan exersicio ida, valorozo tebe-tebes atu Timor oan sira aprende sai kautelozo, prudente, imparsial, hodi labele “kahur” intereses partidarios no ideologicos ho Nasaun nian.

2a. Lisaun
Figuras ilustres sira iha nasaun ne'e, hanesan Presidente da Republika, Primeiro Ministro, nebe iha kbiit atu “hili ka rekomenda“ figuras sira tur iha orgaun soberano nian, tenki fihir di-diak, ema ne'e, nia “integridade”. La'os hili amigos (as) atu buka defende ka protégé interresses politicos grupo nian. Good governance means good people with great talents and competencies“ (Goh Chok Tong 1997).

Timor Leste integra ona iha era globalizasaun no tama ona iha advance modern Information Technology . Ema barak maka iha asesu loro-loron ba informasaun husi satellite hanesan: CNN, BBC, ABC, Sky News, Fox News, Aljazeerah News, Bloomberg etc. alem informasaun husi parabola Indonesia nian.

Aspeto formasaun professional no akademica, formados barak ona, barak ho Phd, barak ho maestrado no lisensiado rihun-ba rihun. Formados husi Australia, Amerika, UK, Japao, New Zeland, Portugal, Indonesia, barak naka-lekar oras nee, iha solo Timor Leste, kompara ho tinan sanulo ka lima ba kotuk. 

Familia hotu-hotu iha preokupasaun bot hakarak oan hetan “matenek” . International school (Pantai Kelapa) nebe selu karu, Timor nian oan mos ba aprende nee husi Pre-school to Primary School.

Ba senhores sira veteranos 1975, nebe uluk imi deit maka iha possibilidade tama Liceu ka hasai Segundo Ciclo hodi hatene koalia lian Portugues no Ingles. Eskola iha tempo Portugues limitado tebe-tebes no Povo nia oan sira iha difikuldade finanseira bot atu hetan assesu ba ensino sekundario iha Dili.

Keta hanoin katak Povo nia oan nia matenek sei “estagnado” hanesan 1975 hodi ita bot sira “under-estimate” kapasidade gerasaun foun.

Dalan diak liu, maka “mutual engagement“ atu kompleta malu hodi fo kontribuisaun ida significante atu hari infra-estruturas democraticas-economicas, social no politica ba prosperiedade nasaun ba futuro.

Konkluzaun
Kasu JLG ba Tribunal hodi hatan alegasaun, sai hanesan “precedent preciosa“ atu ita hotu-hotu loke “matan no neon” hodi aprende. Shakespeare iha altura ida dehan “the intelligent person, is the one that learns from his (her) mistakes” conversely, mediocre mind are the one that continuously repeating the same mistakes” no Mahatma Ghandi mos dehan tan nune: “evolution always experimental, and all progress is possible only through mistakes”.

)* Husi: Vicente Maubocy

quarta-feira, 13 de abril de 2011

Estanislau Aleixo: Ana Pesoa “Inosente”, Maske nia hatama Kazu Jose Luis, Kumpri Pedidu Justisa

Kuarta, 13 Abril 2011 - 16:18:11 OTL


Posting Husi : Josefa Parada



FOTO STL/ANTONIO DASIPARU
Deputy Primeiru Ministru Jose Luis Guterres,akompaina husi Embaxador Timor Leste ba Thailandia, Joao Camara (klaran) hakoak malu ho eis komandante Falintil Antonio da Costa, Segunda 11/4 wainhira tuir julgamentu iha Tribunal Distrital Dili konaba akuzasaun husi Ministeriu Publiku ba nia (jose Luis) tanba deskonfia transfere osan governu nian ba nia kaben.
DILI-Deputadu bankada Fretilin iha Parlamentu Nasional, konsidera Prokurador Jeral Republika (PGR) Ana Pesoa Pinto,“inosente” husi kaju Vice Primeiru Ministru, Jose Luis Guterres. Basaa prosesu investigasaun kazu nee hahu antes Ana Pessoa asume kargu hanesan PGR.

“Hau hanoin kazu nee laiha tendensia politik, nebeliga ho Prokuradora Ana Pessoa, tanba hetan rekomendasaun husi husi PM Xanana atu asume kargu nee, prosesu julgamentu ka kazu nee lao tiha ona,” Membru Parlamentu Nasional Bankada Fretilin Estanislau da Silva Aleixo, kasu lia hirak nee ba jornalista hafoin sorumotu ho PR Horta iha palasio prezidensia, Aitarak laran, Tersa (12/4).
Eis Primeiru Ministru Terseiru governu konstitusional nee fo apoiu ba PGR Ana Pessoa atu halao ho nia knar ho aten brani no matenek nain, tuir Lei no Konstituisaun. Tanba nee nia fiar Ana Pesoa sei la halo arbiru.

Estanislau informa mos katak nia laiha koinesementu ba nomeasaun Ana Maria Varela hanesan Konseleira TL ba Nova Yorke, maske iha mumentu ne’e ba hanesan Primeiru Ministru.

Kazu VPM Jose Luis nia sai polemika bo’ot iha deputadu bloku AMP no konsidera kazu iha tendensia Politika nebe involve Ana Pesoa hanesan Prokuradora Jeral republika. Maske investigasaun kazu nee
Halao husi Provedor Direitu Humanus no Justisa (PDHJ) nebelidera husi Sebastião Diaz Ximenes.
“Hau Rasik mos Provedor bolu ba Investiga, hanesan mos ho eis Vice Ministra Negosio Estranjeiru Adalgisa Magno. Provedor husu hau kona ba Kazu ne’e, hau dehan hau la hatene. Enkuantu labele dehan iha Tendensia Politika tanba Ana Pessoa ne’e ema Fretilin nian, ne’e lalos, tanba momentu ne’e antes Ana sai Prokuradora, investigasaaun ba kazu ne’e halao tiha ona,” komenta Estanislau.

Prokuradora Ana Pessoa tuir Estanislao halao tuir prosedementu nebe lao ona iha tribunal tribunal, katak prosesu investigasaun lao no prontu haruka ba Tribunal, tenke julga iha Tribunal.
Hanesan kazu MNE Jacarias nian, bainhira Tribunal haree kazu nee laiha evidensia forte, nia prosesu tribunal suspende, maibe iha kazu Jose Luis Guterres nian diferente, Tribunal marka julga, signifika iha evidensia forte nebe presiza justifika iha tribunal liu husi julgamentu. “Hau la autoriza, maibe PR Ramos Horta ne’ebe momentu ne’e hanesan PM konvida nia ba tuur iha ne’eba atu tranferensia osan ne’e oin seluk. Enkuantu PM delega komptensia atu halo knar, maibe tenki tuir Lei,” tenik Estanislau.

Eis PM informa mos katak Jose Luis hanesan membru governu iha kompetensia atu tranfere osan ba membru governu sira seluk, maibetenke tuir lei. Nee la presiza hafuhu husi PM. “Hanesan mos uluk hau hanesan Ministru Agrikultura, halao hau nia knar, buat ne’ebe sala iha Ministeriu Agrikultura, hau mak responsabiliza laos PM Alkatiri maka responsabiliza ka Jose Luis maka responsabiliza,” argumenta Estanislau.

Hatan kona nomeasaun ba Ana Maria Varela ne’ebe laos Nasionalidade Timorense sai Konsileira ba Embaixador TL ba Nova Yorke, Estanislau hatete nomeiasaun iha nia prosedementus, nunee mos konsileira ne’e la efetiva hanesan Funsionariu MNE. “Uluk ita iha Embaixador Honorariu ne’e la efetivu, nia titulu honorifiku, ne’e oin seluk, Funsiunariu Ministeriu Negosiu Estranjeiru ne’e oinseluk lahanesa. Ita iha titulu Honorifiku embaixador Honorariu katak ita iha konsul Honorariu ne’ebe deit laos efetivu, tanba iha implikasaun ba orsamentu,” tenik Estanislau.

Entretantu Prezidenti Republika Jose Ramos Horta konsidera kazu Jose Luis nian kazu Politika Humanitaria ne’ebe tama ona iha Tribunal nia kompetensia atu prosesu. “Hau koalia dala barak ona, dala ha’at ka dala lima ona, ba hau kestaun ne’e kestaun Politika, kestaun humanitaria ida, iha ona Tribunal, ne’eduni hau labele komenta tan,” hatete Horta.Xefi Estadu hatutan bainhira kazu nee sei iha Prokuradoria Jeral Republika nia liman, nia bele komenta no nudar testamuña, mas bainhira tama ona iha Tribunal, hein desizaun tribunal nian.

Iha parte seluk Depotadu Aderito Hugo da Costa, bankada CNRT, hatete tuir regras rezulusaun nebe PN hasai uza tipu rezulusaun atu espresa sira nia lamentasoens, tanba haree ba praktika aktus-aktus balu iha Ministeriu Publiku (MP) hatudu sinal politizasaun, liu-liu prosesamentu kazu VPM Jose Luis Guterres nian.
Liafuan hanesan hato’o husi Akademik UNTL, Marcelino Correia. Tuir nia kazu VPM Jose Luis nian maske Kazu Politika, maibe atu sala ka lae tenke hatan iha Tribunal. “Hau espera ba oin justisa iha ita nia rain ida ne’e sei forte liu, ita haree agora komesa hatudu dadaun katak ema se se deit tantu, ita nia nai Ulun sira komesa kumpri ona pedidu prosesu justisa,”tenik Marcelino.

Kumpri Pedidu Trubunal

Tribunal Distrital Dili, segunda (11/4) lansa primeira julgamentu ba kazu Vise PM Jose Luis Guterres ho deskunfia transfere osan hamutuk U$ 1.700 mil ba nian kaben la tuir prosesmentu legal. Ho akuzasaun nee VPM Jose Luis Guteres, komete krimi hariku aan ho osan povu nian, kontra lei kodigu Penal TL artigu 301 ho 302.

Julgamentu kazu VPM Jose Luis nian ho numeru prosesu 266/2010 nee, prezidi husi juiz koletivu Joao Ribeiro lee karta akuzasaun Prokurador nian. Iha karta nee menstiona orsamentu bens servisu nian nebe uza la prense kriteria. Iha momentu neba tenta dada osamentu nee hodi responde ba salariu nebee tama iha konta ho montante nebee konstan iha aktus depaisu.

Vice Ministra Negosiu estranjeiru Adelgisa Magno,iha 2006, no arguidu iha momentu nudar Embaixador TL ba Nasaun Unidas iha Nova Yorke. Iha momentu neba argida Ana Maria Valeiro, simu atu manten nian posizaun ho salariu U$ 2.600, maibe ikus mai disidi rasik husi arguidu Jose Luis, antes asumi kargu hanesan Ministru Negosiu Estranjeiru.

Bainhira halao nia funsaun ho kualidade hanesan Ministeru Negosiu Estranjeiru iha 26 Julio 2006, nomea nia sposa Ana maria Morais Valero nudar komisaun permanente TL ba Nasaun Unidas Nove Yorke.
Iha julgamentu Vise Primeiru Ministru Jose Luis Guterres, konsidera akuzasaun Ministeriu Publiku (MP) nian laiha fundamentu, relasiona ho transferensia osan ba nia kaben Ana Maria Varela, bainhira sei asume kargu hanesan Embaixador Timor Leste ba ONU.

“Hau bele dehan ba ita boot sira akuzasaun sira iha tribunal ohin loron, laiha fundamentu, tanba ne’e hau hakarak apelu deit ba politiku nain sira tomak atu halo politik lolos tuir lei no lalika duun matak ema,” VPM Jose Luis, kasu lia hirak nee Jornalista bainhira ramata prosesu julgamentu iha Tribunal Distrital Dili.
VPM Jose Luis hetan akuzasaun ba iha kazu deskonfia transfere osan ba nia kaben bainhira asume kargu hanesan embaixador TL iha Nova Iorke. Maibe akuzasaun hirak nee iha tendensia politik hatun malu nian.

Nunee VPM hetan ona autorizasaun husi PM hodi tuir prosesu julgamentu iha tribunal.VPM Jose Luis konsidera julgamentu lao diak tebes no iha nasaun nebe opta konseitu Demokratsia hanesan Timor Leste, justisa parte ida husi sistem demokrasia, needuni ema tomak iha nasaun nee tenke hakruk ba lei no mos hakruk ba konstitusaun. “Hau ho responsabilidade tomak, hau simu desizaun husi Parlamentu Nasional nebe autoriza no suspende hau atu mai responde iha tribunal, hau mai hanesan sidadaun normal hodi responde akuzasaun ministeriu publiku nian ba hau,” dehan Jose.

Akuzasaun hariku aan ho osan U$ 1.700 ho selu renda da casa (uma aluga) iha Nova Iorke, tuir VPM nee la los basaa aluga uma iha sidade boot hanesan Nova Ioker karun tebes, apartementu ida ho kuartu rua iha Estadu Unidos Amerika kuaze U$ 5 mil kada fulan.Tuir Lei internasional akresenta Jose Luis, praktika ministerius uluk nian too ohin loron aseita katak ema bele estranjeiru, bele nomea ba iha funsaun konsileiru tenke lao hela.

Iha fatin hanesan Prokurador Aderito Timan hatudu asinatura kopiadu arguidu nian ba juiz no Defensor arguidu Jose Luis Guteres nebe akompania prosesu julgamentu nee. Atu nune Arguidu Jose Luis Guterres hodi responde ba Prokurador, maibee argidu mos nafatin lahatene ho asinatura sira nee.

Tuir observasaun diariu nee nota katak iha julgamentu nee lao normal, laiha asaun ruma hodi impede prosesu julgamentu nebe akompania husi Komandante das Falintil Mauhunu (Bukar), kordinador CPD-RDTL Antonio Aitahan Matak, ho Deputadu Natalino dos Santos ho Bevinda Catarina husi bankada CNRT. alm/jin

Intervista Exlusivu ho Deputado CNRT Konaba Lista Veteranu

InCJITL Exlusivu, Governu liu husi Sekretariu Estado ba Veterano Antigo Kombatentes, Marito Reis foin lalais ne'e hasai lista final ba veteranus ne'ebe sai polemika tanba diskunfia iha falsifikasaun dokumentos.


Se mak halo falsifikasaun no sansaun saida mak sei foti, tuir mai ne'e intervista CJITL online ho Deputado CNRT, Aderito Hugo da Costa  konaba asuntu ne'e.

CJITL: Tuir ita bo’ot dadus veteranus ne’ebe foin lalais fo sai husi governo  ne’e los ka lae?

Hugo: Dadus sira balun lalos, detekta no deskobre hetan ona evidensia lubuk ida,  sobre falsifikasaun dokumentus ,  governu aktualiza ona ho Ministeriu kompetente para atu fo sansaun ba ema ne’ebe mak halo dukumentus falsu sira ne’e.

CJITL: Iha parlamentu rasik kontra dadus veteranus ne’ebe fo sai husi governo, oinsa ho ita bo'ot nia pozisaun?

Hugo: Pozisaun mak ne’e ema pesoalmente mak halo falsifikasaun de dadus tenke fo sansaun, se involve ajente sira ne’ebe mak halo rekoila dadus sira ne’e mos tenke fo sansaun.

CJITL: Tuir ita bo’ot mekanismu saida mak persiza governo uza, hodi halo fiskalizasaun dadus para  bele hetan dadus ne’ebe los?
  
Hugo: Governu  kria ona komisaun konjunta involve veteranus sira ne’ebe  mak  durante tinan 24  halo servisu iha iha ailaran, no sira mak hatene rasik ema ne’e los ka lalos, e sira deskobre ema halo falsifikasaun ba dadus.

CJITL online iha loron hirak tuir mai sei hatun mos intervista ida seluk ne'ebe halo ho Prezidente komisaun rekolhamentu dadus ba veteranus Virgilio Smith ne'ebe mos hanesan Sekretariu Estado Cultura. (Joao Pinto Belo/CJITL Internship)