quarta-feira, 1 de dezembro de 2010

Caso de José Luís Guterres: Um Acto Humanitario

http://noticias.sapo.tl/portugues/lusa/artigo/11817176.html

Ramos-Horta vê processo de José Luís Guterres "de um ângulo humanitário"

26 de Novembro de 2010, 20:19

Díli, 26 nov (Lusa) -- O Presidente de Timor-Leste, José Ramos-Horta, diz que todos devem acatar as decisões judiciais, mas vê a acusação de corrupção e enriquecimento ilícito, que envolve o vice-primeiro ministro José Luís Guterres, de um "ângulo humanitário".
Falando à Lusa a propósito da decisão tomada pelo Tribunal Distrital de Díli de acolher a acusação do Ministério Público contra o vice-primeiro ministro, pelos crimes de abuso de poder e enriquecimento ilícito, José Ramos-Horta disse acreditar que possam ter sido feridas regras de nomeação, mas não significa que seja equiparado a corrupção.
"Digo sempre que qualquer que seja a decisão judicial e em qualquer matéria, sobretudo esgotados que forem os recursos, todos devemos acatar e apoiar as decisões sempre complexas e delicadas do poder judicial", afirmou.
"No caso do vice-primeiro ministro só tenho a repetir o que já disse várias vezes: vejo o caso do ponto de vista humanitário, porque ele foi chamado a vir a Timor-Leste ocupar o posto de ministro dos Negócios Estrangeiros, em 2006, deixando em Nova Iorque a esposa e os filhos", prosseguiu Ramos-Horta, que era chefe do Governo à data dos factos em causa, lembrando que o filho mais velho de Guterres tinha diagnosticada uma doença que implicava "constante observação, pelo que tinha de permanecer nos Estados Unidos".
Na perspetiva do Presidente da República, ao chamar José Luís Guterres para exercer o cargo de ministro em Timor-Leste, havia o dilema do que fazer com a família, que não podia vir, porque o filho necessitava de ser acompanhado".

"A solução inteligente, pragmática e humana, foi arranjar emprego para a esposa lá poder permanecer, que tem qualificações de mestrado", explicou. "Foi o que se fez, na Missão, o que em nada difere do que eu próprio autorizei e encorajei com o atual embaixador em Washington, Constâncio Pinto, em que a esposa foi recrutada para trabalhar como administrativa", disse ainda.

P"ara mim, o processo da nomeação é que pode ter ferido regras da função pública, o que não significa necessariamente que possa ser equiparado a corrupção ou enriquecimento ilícito", concluiu.
O juiz de Direito do Tribunal Distrital de Díli, por despacho do dia 22, decidiu rejeitar "por manifestamente infundada, a acusação deduzida pelo Ministério Público relativamente aos arguidos Zacarias Albano da Costa (ministro dos Negócios Estrangeiros) e Rogério dos Santos (diretor da Administração e Finanças daquele Ministério) e receber a acusação deduzida contra José Luís Guterres (atual vice-primeiro-ministro), Ana de Jesus Valério, e João Freitas de Câmara, bem como o pedido de indemnização cível.

Em causa estão as verbas pagas à esposa de José Luís Guterres, Ana de Jesus Valério, enquanto conselheira na Missão Permanente de Timor-Leste junto das Nações Unidas, cargo para que foi nomeada alegadamente de forma irregular, por ser estrangeira, segundo a acusação do Ministério Público.

MSO
*** Este texto foi escrito ao abrigo do novo Acordo Ortográfico ***
Lusa/fim

Manobra Favoritizmu PSD iha MED


.
Josefa Parada - Kinta, 02 Dezembru 2010 - SUARA TIMOR LOROSAE

DILI-Atu hetan poder ema bele utuliza dalan oioin, balun utuliza dalan ne’ebe legal, tuir lei, maibe iha mos seluk ne’ebe uza dalan illegal.
Kargu bo’ot ida hanesan Direitur iha Ministeriu ruma bele hamoris ambisaun ema ruma atu okupa kargu refere, satan ema ne’ebe lidera Ministeriu ne’e mai husi Partidu ne’ebe hanesan (partidu ida deit). Iha fulan hirak liu ba, kargu Direitur Jeral (DJ) iha Ministeriu Ekonomia Dezenvolvimentu (MED) mamuk, tanba DJ Celestino dos Santos Cabral ba kontinua nia estudu iha rai liur.

Ministru Ekonomia no Dezenvolvimentu, Joao Goncalves, aproveita kedan oportunidade ne’e, hodi nomeia Direitur Nasional Administrasaun no Financas MED, Marito Magno, ne’ebe notabene sai mos hanesan Sekretariu Jeral Partidu PSD, atu okupa kargu refere.

Karta nomeiasaun ne’e MED hato’o ba Komisaun Funsaun Publika (KFP) hodi bele hetan konkordansia. Hafoin hetan karta ne’e, iha Fulan Novembru, KFP hato’o karta ida ba MED hodi fo kriteriu balun ba kandidatu ne’ebe sei okupa kargu DJ. Iha karta ne’e KFP fo hanoin ba MED katak bele propoin ema ruma sai DJ, maibe ema ne’e iha tempu hanesan labele sai fali hanesan Porta Vos partidu.

Prezidente KFP, Liborio Pereira, rekoinese katak, MED propoin tekniku superior ida hodi sai DJ iha ninia Ministeriu. Maibe, nia hatutan, tekniku superior ne’ebe MED propoin sei asumi mos kargu hanesan Sekretariu Jeral PSD.

“Komisaun depois de diskuti foti konkluzaun katak ne’e iha materia konflitu de interese,” deklara nia ba jornalista sira iha ninia servisu fatin, Kuarta, (01/12).

Bazeia ba dadus ne’ebe STL rekoila iha gabinete MED hatudu katak hahu iha fulan Outubru, Direitur Nasional Administrasaun no Financas, Marito Magno, asumi kargu foun nudar Direitur Jeral MED. Tuir funsionariu ida iha Diresaun Nasional Administrasaun no Financas katak Direitur Marito Magno asumi ona kargu nudar DJ hahu kedan iha fulan Outubru 2010.

Marito Magno wainhira hetan konfirmasaun, lakohi atu fo komentariu barak ho razaun hein hela MED ne’ebe sei halao viazen iha rai liur. Maibe, nia rekoinese katak, MED simu karta husi KFP, maske nune’e nia lakohi atu esplika kontiudu husi karta refere. “Imi (jornalista) hein ituan tan, Ministru fila mai mak ami esplika klaru,” katak nia. Konaba nia kargu foun, Marito rekoinese katak oras ne’e dadaun nia asumi ona kargu nudar Direitur Jeral Interino. “Hau agora halao hela funsaun hanesan Direitur Jeral Interino,” katak Magno.

Wainhira STL tenta halo intervista ho Ministru Joao Goncalves, maibe la konsege tanba Ministru ne’e sei halao viazen servisu iha estranjeiru. Jorgino Santos

MP Husu Rekursu Ba TR atu Simu Fali Zacarias ho Rogerio hanesan Arguidos

Joao Mau-Laka: Ne manuver politika FRETILIN nian

 

Quinta-feira, 2 de Dezembro de 2010

.
Josefa Parada - Kinta, 02 Dezembru 2010 - SUARA TIMOR LOROSAE

DILI- Ministeriu Publiku (MP) iha loron (29/11) liuba, offisialmente hato’o karta rekursu ba Tribunal Rekurusu (TR), ba involvimentu arguidu Zacarias Albano da Costa no Rogerio do Santos iha kazu deskunfia halo abuzu poder no korrupsaun.
Desizaun MP husu rekursu, tanba la konkorda ho desizaun Tribunal Distrital Dili (TDD) iha loron (25/11) nebe rezeita envolvimento Zacarias ho Rogerio do Santos iha kazu abuzu de poder no korupsaun. Husi karta rekusu MP hato nebe STL hetan aseisu iha TDD Kuarta (01/12) katak, MP husu atu konklui hikas arguidu nain rua nee nia naran iha materia akuzasaun, nebe apresenta husi MP hodi subumete ba julgamentu.

Antes ne’e, Juis Joao Ribeiro depois halo analiza ba materia akuzasaun nebe apresenta husi MP foin lalais, husi arguido nain lima hanesan, Jose Luis Guterres, Ana Maria de Jesus Morais (espoza Jose Luis), Joao Camara (Eis Dircetor Finansas MNE Governo Anteror), Rogerio do santos no Zacarias Albano da Costa.

Husi argudiu nain lima (5) ne’ e, nain tolu kontinua submte ba prosesu julgamentu, entertantu ba Zacarias ho Rogerio tribunal halo rezeita akuzasaun MP, tamba laiha fundamentu no evedensia la forte.

Julgamentu ba kazu ne’e rasik sei hahu fali iha 2-9 Marsu 2011, nebe sei predizi husi JuisPresidente Joao Ribeiro, Prokurador Aderito Tilman, no sai hanesan DefensorPubliku ba Jose Luis Guterres maka, Sergio Hornai, Cancio no Advogadu Zacarias Albano maka Pedro Camoes.

Kazu ne’e registo iha Tribunal Distrtal Dili, ho numor de registu 266/CORD/TDD/2010.Tuir planu falta loron lima tan tribunal sei aprova karta rekursu MP hodi loke oportunidade ba Zacarias ho Rogerio bele ba hato sira nia deklarasaun iha tribunal.

Iha parte seluk, maske STL tenta konfirma asuntu ba MNE Zacarias ho nia Advogadu Pedro Camoes, seidauk hetan konfirmasuan klaru tanba preokupa ho serivisu barak. Antes ne’e MNE Zacarias husu atu adia fali nia naran nebe foer iha publiku, se wainhira prosesu julgamentu halao, nia la hetan rezultadu forti. Eugenio Pereira.

Entretanto Joao Mau-Laka hanesan povo aintanan ida hatete katak, tuir lolos MP tenki respeita decizaun Tribunal nian. MP labele hodi fali vingansa politika hodi memaksa Tribunal atu simu buat nebe ke lalos. Bahkan tuir Mau-Laka, akuzasaun kontra Jose Luis Guterres cs ne hanesan "manuver politika hosi FRETILIN nebe hakarak taka dalan ba Jose Luis nia kandidatura ba Presidente iha futuro:. Mau-Laka hatutan, Ana Pessoa, hanesan instrumento FRETILIN nian hamutuk ho Jose Ramos Horta buka maneira oinsa para bele hatuun membro governo ka ema nebe sira hare hanesan sira nia rival politik iha futuro.

Tanba ne Mau-Laka husu ba Tribunal Rekursu atu simu Tribunal Distrital nia decizaun no hosik julgamento lao nafatin hanesan bain-bain (TDF).

Konselho Ministru Hatudu Aurelio Sai Rektor UNTL





Written by */CJITL   
Thursday, 02 December 2010
Image 
CJITL Flash, Governu liu husi Konsellu Ministrus halo votu sekretu hodi  hili Aurélio Guterres ba Reitor Universidade Nasionál Timor Lorosa’e (UNTL) nian.

Tuir Estatutu Instituisaun ne’e nian, ne’ebé publika iha Jornál Repúblika iha loron 20 fulan Outubru liubá ne’e, Reitór atuál aprezenta lista ida ho kandidatu na’in tolu ba Ministru Edukasaun, ne’ebé husi ninia parte aprezenta ba Konsellu Ministrus atu halo nomeiasaun. Lista kandidatu nian kompostu husi: Dr.Aurélio Guterres, Dr. Faustino Cardoso no Dr. Francisco Martins.

Karta ne’ebe mak Centru Jornalista Investigativu Timor Leste-CJITL hetan iha aneksu katak Reitór eleitu sei labele asume kargu seluk ne’ebé bele hamosu konflitu ho ninia disponibilidade totál atu dedika-an ba konsolidasaun dezenvolvimentu institusionál UNTL nian.

Konsellu Ministrus felisita kandidatu na’in tolu ne’e ba sira nia disponibilidade no dedikasaun no sentidu responsabilidade nian ne’ebé boot tebes.

Konsellu Ministrus felisita Reitór eleitu, Dr. Aurélio Guterres ba ninia eleisaun no hein katak nia bele susesu iha ninia mandatu iha tinan lima nia laran ne’e(*/CJITL)
 

segunda-feira, 29 de novembro de 2010

VARIAS NOTICIAS - TUR HAMUTUK

Terça-feira, 23 de Novembro de 2010

Kasu José Luis Guterres uja justisa hodi halao preseguisaun no konspirasaun politika kontra adversariu Politiku

Adolfo Rodrigues*

Kasu José Luis Guterres (JLG) fó lisaun diak ba ita hotu konaba procesu judicial iha Timor-Leste. Interesante tamba marka pasu bot ida ba sistema judicial,iha duni korajen atu avansa ho procesu contra figura sira ne´ebe destakadu iha Nasaun Timor-Leste.

Hare husi procesu lolos,mos iha ninia anomalia rasik,tamba kasu ne´e nia hun polítika, tamba hahu husi deklarasaun polítika bankada Parlamentar Partidu politiku ida nian, kasu ne´e Fretilin. Follow up husi deklarasaun ne´e maka hafoin elabora queiza ka kesar ba PDHJ. Se maka hola parte ba elabora texto kesar ba PDHJ maka Dra.Ana Pessoa Pinto nudar jurista iha bankada Partidu Fretilin iha Parlamentu Nasional (PN) mos nudar deputada.

Anomali iha PDHJ ninia investigasaun….

PDHJ halao knar ba obedece ba partidu politiku ida nian. Tamba kasu konkretu PDHJ simu orientasuan politika,tamba ne´e maka envolve direkta Provedor ba investiga.
Problema maka ne´e,PDHJ ba investiga,la halo investigasuan ne´ebe maka klean maibe baseia deit ba dokumentus ne´ebe maka simu husi kesar nain sira (bankada Partidu Fretilin).

Dokumentus ne´ebe hatou ba PDHJ ne´e,selecionadus,envolve naran elementus sira ne´ebe maka iha ligasaun politika partidaria exklui husi akusaun,maibe tenta hatama maka naran sira ne´ebe laos sira nia partidu.

Kasu konkretu hatama MNE Zacarias Albano da Costa,tamba halao procesu ba pagamentu maibe la envolve naran hanesan Adaljiza Magno,ne´ebe asina kontratu ho baze ba kontratu maka Zacarias halao pagamentu.

Exemplo seluk,la envolve ema numeru um iha Timor-Leste (TL1),José Ramos Horta,ne´ebe nudar PM iha II Governu Konstitucional,iha ninia deklarasaun katak,”ho razaun humanitaria maka aranja fatin ba sra.Ana Valeri nudar konceleiru iha Embaixada Timor-Leste iha New York”.

La hatama mos naran, Sr.Estanislau da Silva ne´ebe, nudar Vice PM iha II Governu Konstitucional ne´ebe konsciente ba kasu ne´e rasik. Mos wainhira kaer knar nudar PM ba III Governu Konstitucional,konsciente ba kasu maibe husik liu hudi aproveita ba interesse politika iha futuru.

Tuir JLG ninia deklarasaun ba média katak,”kasu ne´e hahu politika,tamba saida sai nune,wainhira hau nudar VPM,se la okupa kargu ida ne´e,karik sei la apresenta quiza(hare TVTL,15/10/2010)”.

Anomalia husi PJR rasik….

Dra.Ana Pessoa ne´ebe elabora kesar ba PDHJ,iha fulan Marsu tinan 2009,simu knar foun nudar PJR. Klaru ke iha ne´e mosu konflitu ba interesse. Nia maka elabora kesar ka queiza nia rasik maka kaer procesu ka diriji nudar Ministeriu Publiku. Buka acelera procesu ne´ebe maka nia rasik hakarak antinji ba ninia adversariu politiku. Preseguisaun politika,bele hare husi hatama Zacarias Albano da Costa ba lista akusadus maibe Juizes kolektivus aprecia katak la iha fundamentu tamba la hatama Adalzija Magno ne´ebe asina kontratu servisu sra.Ana Valeri nian.

Anomalia husi TR rasik…

Kasu ne´ebe maka envolve Dra.Ana Pessoa Pinto,tuir denuncia ne´ebe iha katak iha korupsaun wainhira kaer knar nudar Ministra Estatal iha Governu anterior, sosa jeradoures no sosa komputaderes ho pakote kompletu ba halo kartaun eleitoral (ke) mos krimi publiku.Mos kasu José Luis Guterres,hatudu momos PJR kometes erros barak. Média fó sai,jornais,radios no TV,tatolin nudar informasaun publika no krimi publiku. Tuir lolos Tribunal Rekursus (TR) nudar tribunal ne´ebe ás liu iha Timor-Leste la investiga ba sra.Dra. Ana Pessoa Pinto,nudar PJR,tuir KPP (Kodiku Procesu Penal) no Estatuto MP (Ministeriu Publiku).

Maibe kasu JLG,mosu tamba atu atinji ba objektivu politiku,maka:

1.Preseguisaun politika:

Kasu nia hun lolos ne´e politika,hahu husi deklarasaun politika husi partidu politika ida ninia bankada. Ema ne´ebe maka tulun elabora deklarasaun politika (hare ninia aspektus juridikus),ema ne´ebe maka elabora kesar ka queiza ba PDHJ,maka Dra. Ana Pessoa Pinto. Intensaun politika klaru,no wainhira ba kaer kargu nudar PJR nudar Ministeriu Publiku (MP),klaru facil ba politiza procesu hodi atinji ninia target.

2.Teoria ba Konspirasaun:

2.1. Jogo interesse politika iha kasu ne´e rasik,relaciona ho kalendariu politika partidaria,hanesan kongresu ba partidu Fretilin. Ne´ebe tuir Estatuto Partidu Fretilin iha ninia LIMITASAUN BA MANDATU, (…) iha ninia limitasaun ba mandatu ba tinan 2”. Signifika,kasu iha partidu Fretilin,lideransa Lu´olo/Mari Alkatiri kumpri ona mandatu rua (2) iha tinan 2011 (2001-2006 i 2006-2011). Naran sira be´e mosu hodi troka maka: Estanislau da Silva,ex- Primeiru Ministru iha III Governu Konstitucional ne´ebe representa ala Maputo Conection, Arsenio Bano,Rogerio Tiago Lobato no mos naran José Luis Guterres husi ala Fretilin Mudança (FM). Ho JLG envolve iha kasu ne´e,facil hodi taka dalan ba potencia kandidatu ida ba halai taru ba lideransa partidu Fretilin. Tuir sira ne´ebe maka besik ba Mari Alkatiri katak,”Camarada Mari la iha interesse ba kasu JLG”. Até Mari Alkatiri prontu atu sai ninia advogadu ba JLG.

2.2. Iha fulan Agusto,halao eleisaun ba Presidente Komite Olimpiku Timor-Leste (KOTL),hadau malu ba kargu ne´e maka Prezidente Republika (PR) José Ramos Horta ho José Luis Guterres. Iha eleisaun ne´e tuir federasaun 10,José Ramos Horta hetan 4 votus no José Luis Guterres,hetan 6 votus. Eleisaun ida ne´e,ba ema barak interpreta nudar,ensaiu primaria ida ba eleisaun presidencial iha 2012. Ne´e José Luis Guterres mos nudar kandidatu forte.

2.3. Permanece iha kargu PJR,Dra.Ana Pessoa Pinto,só ho Prezidente eleitu Dr.José Ramos Horta,maka bele manten nia nudar PJR ka ninia posisaun ne´e garantidu. Neduni,jogos ba kasu ne´e tenke hahu dadaun ona ho JLG no bele sei atinji tan figura sira ne´ebe maka potencial ba kandidatu ba Presidencial iha 2012. Hein tan se???

*Xefi Departementu Juridiku NGO Tur Hamutuk!

Atualidade: HIstoria de TIMOR e mais Outros - Rene Pelicier

04/08/2010 atualizado às 2:38

José Pedro Castanheira (texto) e Tiago Miranda (fotos)

17:10 Segunda feira, 2 de Agosto de 2010
  
René Pélissier : "Falar de cinco séculos de colonização portuguesa é uma burla!" É um dos mais importantes historiadores estrangeiros da moderna colonização portuguesa. Estudou a conquista militar de Angola, Moçambique, Guiné e Timor. A viver perto de Paris, tem uma biblioteca de 12 mil volumes e gostaria de escrever uma bibliografia crítica de tudo quanto foi publicado."
Convidado a participar num colóquio no ISCTE, em Lisboa, o historiador francês René Pélissier deu uma longa entrevista ao Expresso.

O seu último livro 'a solo' chama-se 'Timor em Guerra. A Conquista Portuguesa?
Os portugueses têm uma história romanceada da colonização portuguesa em Timor. Teriam sido, no essencial, a igreja e os missionários os únicos a contribuir para a implantação da colonização portuguesa.

O que não é verdade!
Pois não. Foi uma conquista brutal, efetuada pela maior parte dos governadores e sobretudo pelo célebre José Celestino da Silva, que foi um homem excecional na história colonial portuguesa.

Foi uma exceção em todo o império?
Creio que sim. Não tenho a nomenclatura de todos os governadores de todas as colónias, mas foi o homem que esteve no poder em Díli durante mais tempo (14 anos). Tinha a proteção do rei D. Carlos (até ao seu assassínio), mas quando foi da sucessão foi afastado do poder por D. Manuel. Tinha demasiados inimigos. Era um homem ativo, que tinha como principal objetivo na vida entrar na História como o primeiro governador de Timor a ser dono de todo o território. Conseguiu-o por meios extraordinariamente brutais.

'Cortar as cabeças contra os maus espíritos' Sanguinários?

Sim. Tinha poucos soldados moçambicanos mas reuniu em 24 campanhas 60 mil timorenses e mandou cortar muitas...... cabeças?

Exato. Não foi mais sanguinário que outros governadores, mas para conseguir a adesão dos "arraiais" - as tropas supletivas timorenses -, tinha de lhes dar qualquer coisa. Como não tinha dinheiro, havia que dar uma compensação material - o direito de se apoderar dos cavalos, porcos, vacas, etc. -, mas também mística, digamos. Isto é: cabeças cortadas, que para os guerrilheiros constituíam uma espécie de defesa sobrenatural da sua própria aldeia. Cortavam as cabeças e encastravam-nas nas tranqueiras - uma defesa mágica contra os maus espíritos e contra os inimigos que, por sua vez, também queriam cortar as cabeças dos habitantes da aldeia. Era uma espécie de salvaguarda. José Celestino da Silva era um que também ambicionava enriquecer.

Conseguiu-o?
Sim. Quando havia uma vitória num reino com muito terreno para o café, ele requisitava os ditos terrenos para lançar uma ou várias companhias agrícolas, de que era sócio. Com os vencidos não decapitados, utilizava o trabalho forçado. Transformava-os praticamente em escravos, que cultivavam café para si, a troco de uma pequena 'gorjeta'.

Onde descobriu essas histórias?
Não foi uma verdadeira descoberta. Os raros especialistas de Timor já a conheciam. Encontrei isso nos testemunhos publicados pelos próprios governadores. Em 1896, o primeiro relatório sobre uma campanha em Timor, conta como mataram cerca de 700 pessoas em 1895 - cortando as cabeças. É um livro trágico, que não esconde a verdade, publicado para contrabalançar o prestígio mediático de Mouzinho de Albuquerque, que era o grande herói de Moçambique. Julgo que aceitaram publicar os relatórios dos oficiais de José Celestino da Silva, que era o novo e longínquo herói de Timor, para mostrar que nos confins do Império também havia um homem que tinha a situação militar bem controlada. A conquista continuou ainda em 1900, contra o maior regulado que era o Manufai, onde estava a alma ou o coração da resistência à colonização. Foi uma conquista muito dura, primeiro contra o liurai D. Duarte, e depois contra o seu filho D. Boaventura, que se tornou o pior inimigo dos portugueses durante a I República. Foi uma guerra atroz. Oficialmente houve 3424 mortos. Não é verdade - calculo que tenham sido 15 a 25 mil timorenses mortos, seja em combate, seja à sede, seja sobretudo pela cólera. A conquista acabou em 1913 pelo esmagamento de todas as chefias. A colonização de Timor não tem nada a ver com a mitologia do Estado Novo, nem com a de agora. É preciso olhar a história colonial com os olhos bem abertos.

O primeiro a estudar a moderna colonização portuguesa Timor foi a última colónia que estudou?

Foi. Quando comecei, fui o primeiro investigador francês a estudar a colonização portuguesa moderna, posterior aos Descobrimentos, à Índia e ao Brasil...

Porque escolheu Portugal?
Porque gosto das descobertas pessoais. Tenho uma alma de descobridor, de explorador. Cheguei um pouco tarde: tudo já fora descoberto geograficamente. Mas descobri um mundo que estava completamente fechado aos não-lusófonos pela propaganda, que exaltava os cinco séculos de colonização portuguesa.

O que está longe de ser verdade.
Justamente. Mas era preciso prová-lo e demonstrar. Tinha que encontrar uma chave para destruir o mito. E a única chave que estava em meu poder era fazer a história militar da conquista. Avancei num terreno completamente ignorado pelos não-lusófonos.

Creio que começou por Angola.
Em 1965. Angola era difícil para mim.

Veio a Lisboa?
Sim. O Arquivo Histórico-Ultramarino não estava aberto para os que queriam estudar a época mais recente. Mas não mo disseram frontalmente. Como eram muito hábeis, o diretor disse-me que podia vir ao Arquivo consultar unicamente os livros! Só que, para isso, podia ir a Sociedade de Geografia... Não pude fazer nada e expliquei na minha tese que não tivera acesso ao Arquivo Histórico Ultramarino. Mas os militares deram-me acesso aos arquivos militares na medida em que iam sendo desclassificados. Aproveitei e encontrei coisas que ninguém tinha encontrado antes de mim, como o fim da conquista dos Dembos.

Os relatórios de Paiva Couceiro e João de Almeida. Teve que aprender português?

Sim, em Portugal. Nunca aprendi propriamente. Comecei por ler e conversar. E conversando apanhei um pouco da língua. Os militares da época da conquista do Terceiro Império escreviam e publicavam muito. Foi a minha salvação.

Literatura de memórias e das campanhas.
Exatamente. Não apenas Mouzinho de Albuquerque, mas António Enes e muitos outros. A conquista não foi propriamente um caminho que levasse à santidade: não havia apenas rosas nessa história. Em 1904, mesmo em 1907, a Angola realmente portuguesa representava no máximo 1/10 do território atual. E isso não era confidencial. Estava escrito em "Angola Dois anos de Governo", do governador Paiva Couceiro, um documento notável. João de Almeida, que foi o seu braço direito, contou as suas próprias campanhas. Fez o seu trabalho de conquistador, normal na época. Se empreendeu, a partir de 1845, 180 operações militares, isso significava que a colónia não estava pacificada. Esta foi a chave que demonstrou a falsidade do slogan "Cinco séculos de colonização portuguesa em Angola". Antes de meados do sec XIX não havia propriamente dito uma colonização portuguesa, salvo em Luanda, no corredor do Cuanza até Malange, em Benguela, Moçâmedes, Novo Redondo e pouco mais. Todo o resto tinha de ser conquistado.

Visitou Angola?
Não sou um historiador militante ou partidário de uma causa - nenhuma. Nada disso. Obtive licença para visitar Angola em 1966. Já tinha escrito pequenas coisas e viram que não era um adversário da colonização. Realmente não sou. Sou, isso sim, um adversário do mito da colonização, o que é diferente. Visitei praticamente 13 distritos (em 15 que havia na época), vi a situação, que era favorável a Portugal do ponto de vista económico. É incontestável: Angola nunca foi tão próspera e rica como na véspera da morte da colonização portuguesa.

'Não partilho do entusiasmo por Mouzinho de Albuquerque'

Creio que é uma verdade indiscutível.
Indiscutível. Na minha opinião (que não é a opinião de um propagandista e que expus no livro "História de Angola", com Douglas Wheeler), a situação era instável mas provisoriamente favorável aos portugueses. Fiz a minha tese de doutoramento em dois volumes sobre Angola. O primeiro é sobre a conquista, que foi traduzida para português pela Estampa, "História das Campanhas de Angola". O segundo volume, com 700 páginas, ainda não foi traduzido; chama-se "La colonie du Minotaure". E o Minotauro é a colonização portuguesa que devora as suas vítimas africanas. Como sou um homem que ama a descoberta, com alma de explorador, e não queria ficar a vida toda a estudar Angola, passei a Moçambique. Comecei em 1977. A conquista de Moçambique são essencialmente as 150 campanhas ou operações mais importantes nos séculos XIX ou XX - o que significa que não se pode falar de "cinco séculos de colonização". Seria uma burla!

A mesma tese de Angola...
É preciso ser verdadeiramente cego, ou não querer olhar a verdade de frente. Terminei Moçambique em 1983 e continuei pela Guiné. Mais pequena, mas um país relativamente mais difícil de conquistar, em razão da geografia, do clima e da resistência dos guineenses, gente que não estava disposta a submeter-se sem ser vencida.

O grande herói da colonização de Angola foi Paiva Couceiro?
Não há verdadeiramente um herói. O melhor organizador da conquista durante a Monarquia foi Paiva Couceiro e o seu braço-direito, João de Almeida. A conquista do Sul foi "épica" entre 1885 e 1915.

E em Moçambique?
Não partilho do entusiasmo por Mouzinho de Albuquerque. Em Angola, não havia a premência de Moçambique, a braços com as ambições de Cecil Rhodes, dos britânicos e até dos alemãos, que olhavam, a partir do norte, o que podiam apanhar dos portugueses.

A pressão de Cecil Rhodes sobre Moçambique

Em Angola não havia esse tipo de problemas.
Havia o problema dos alemães e o seu domínio do Sudoeste africano. Mas a pressão alemã era inferior à de Cecil Rhodes, que queria conquistar a Rodésia e aceder ao mar através da Beira. Quem teve a visão mais clara foi António Enes. Enes era um civil: era um autor dramático, foi diretor da Biblioteca Nacional em Lisboa e ministro, e tinha uma conceção relativamente eficaz sobre a organização da conquista. Não tinha poder militar, mas encontrou entre os seus oficiais intermédios gente corajosa e soube ampliar exageradamente a ameaça do Gungunhana. O Gungunhana era um imperialista africano - não há que ter vergonha em dizê-lo. Agora é um herói em Moçambique - cada país encontra os heróis onde pode. Mouzinho de Albuquerque conseguiu o feito apreciável de se apoderar da pessoa de Gungunhana sem resistência, em Manjacaze. Isso deu confiança aos oficiais portugueses, que se batiam com poucos meios e homens e com pouco espírito de organização. Perceberam que, uma vez vencido o Gungunhana, podiam apoderar-se de todo Moçambique - e fizeram-no, lentamente. No início da I Guerra Mundial, o essencial de Moçambique estava conquistado, exceto a parte Norte, os atuais Cabo Delgado e Niassa, que pertenciam a uma sociedade privada comercial, uma pura sociedade de predadores. Os acionistas eram sul-africanos, alemães, franceses, etc. e apenas o presidente era português.

Seguiu-se o estudo da Guiné...
Cheguei à Guiné com muita dificuldade. Porque é muito complicada, ao lado de Angola...

Mais difícil que Angola?
Sim. Quando estudei Angola, tinha uma vantagem: salvo no Sul e no Noroeste, não havia muitas relações (em termos de pesquisa) com os territórios vizinhos. Enquanto a Guiné está completamente rodeada por territórios franceses, pelo que era necessário absorver a história dos povos que também habitam o Senegal e a Guiné Conakry. Fiz, assim, o conjunto das três colónias continentais que nunca tiveram cinco séculos de colonização, que existiu unicamente em Cabo Verde, São Tomé e Príncipe, e Goa e territórios adjacentes. E mesmo Goa estava dividida, até à véspera da conquista indiana, em duas partes: as velhas conquistas (um território muito pequeno) e as novas conquistas, feitas no fim do Sec. XVIII. Só me faltava a última colónia onde houve grandes combates: Timor, que acabei em 1996. Depois tive problemas de saúde e pessoais, que me obrigaram a trabalhar mais lentamente. Estabeleci, depois, em termos cronológicos, uma síntese das quatro histórias separadas. Associando as várias conquistas, demonstrei que no principio do sec. XX Portugal esteve em guerra permanente e simultânea em vários territórios. O que impressiona, uma vez que o país era pobre - o Portugal do fim da monarquia não se podia comparar à Bélgica do rei Leopoldo. Portugal é, indiscutivelmente, o país que mais se bateu, e mais tardiamente, para obter o seu terceiro Império. O que foi trágico para Portugal é que, à conquista, não se seguiu uma administração estável. Faltou dinheiro, homens e espírito de continuidade. E isso custou muito caro: era preciso reconstruir perpetuamente. Norton de Matos escreveu, num dos seus relatórios, que "não sabemos colonizar..." Exagerava um pouco, mas havia grande parte de verdade nisso. Fez falta uma continuidade do esforço colonial.

'A República liquidou as elites africanas'

E a República?
Coitada! Continuou a mesma política, não tendo sido nem mais gentil nem mais reformadora... Liquidou as elites africanas - não no sentido de as ter morto, mas abafou os primeiros movimentos nacionalistas.

Visitou todas as colónias?
Visitei Angola três vezes - a última, em 1973. Não fiquei apenas em Luanda; fui a Teixeira de Sousa, Cazombo, Gago Coutinho, Cuito Cuanavale, Mavinga, Serpa Pinto...

Vejo que tem uma memória fantástica...
Um pouco... Visitei todos os distritos, menos dois: o Zaire e o Kuanza-Sul.

Quem financiou?
Em 1966, a Junta de Investigações do Ultramar, dirigida por um homem notável: Carlos Cruz Abecassis. Foi honesto comigo e eu com ele. Escrevi um livro que se chama "Explorar. Voyages en Angola et autres lieux incertains", em que descrevo a visita à prisão de S. Paulo, em Luanda, com São José Lopes, o diretor da PIDE em Angola.

Conheceu-o?
Fui até lá. Fez-me visitar de noite a sua prisão que estava vazia.

Vazia?
Não sou ingénuo. Se há historiador ingénuo, não sou eu. Estava quase vazia. Fui depois ao campo de concentração de Missongo; vi os prisioneiros, falei com eles, fiz um pequeno inquérito sobre as origens religiosas e políticas; os portugueses tinham sido astutos e hábeis, tinham misturado os FNLA com os MPLA para ter 'bufos' dos dois lados... Não se deve desprezar a astúcia dos portugueses. Há autores estrangeiros que o fazem. Eu não. É preciso reconhecer qualidades aos portugueses. Ninguém consegue aguentar três guerras durante 14 anos, em dois milhões de quilómetros quadrados insalubres, sem ter uma resistência fora do comum. Os seus adversários, salvo o PAIGC, não estavam tão bem organizados nem eram tão numerosos como a FLN argelina contra a França - mas, apesar disso, é preciso tirar-lhes o chapéu. E eu tiro-o. Mas eles estavam militarmente num beco sem saída.

Reportagem mal-tratada pelo 'Le Monde'

Visitou Moçambique?
Duas vezes. Paguei uma vez, mas não vi muita coisa, fui apenas à Beira, Lourenço Marques e Gaza. A segunda foi em 1973; paguei a viagem até África e na Beira fiquei a cargo das autoridades militares e da administração. Visitei Tete (pouco depois do escândalo do massacre de Wiriamu), Metangula, Vila Cabral, Nangade (no Rovuma). Escrevi um artigo para o "Le Monde" sobre Nangade, que aliás foi mal-tratado por um jornalista da redação, que cortou o que eu dizia de bem dos portugueses, acusando-me de ser um propagandista da causa colonialista...

Visitou a Guiné?
Nunca. O que era normal. Gosto dos jornalistas, porque põem perguntas embaraçosas. E na Guiné sabiam que eu poria questões muito embaraçosas, a que não poderiam responder sem violar completamente a verdade.

Visitou algum destes países depois da independência?
Nunca. Nunca fui à África lusófona depois da independência. Fui a Goa por minha conta em 1979 e verifiquei que estava marginalmente mais desenvolvida que no tempo dos portugueses.

Todos os seus livros estão traduzidos para português?
Não e isso é uma pena. Tenho cinco livros e meio traduzidos para português (ao todo, cerca de 3500 páginas). Sou provavelmente o único historiador estrangeiro a ter cinco livros traduzidos em português: "História das campanhas de Angola", "História de Moçambique", "História da Guiné", "Timor em Guerra" e "As campanhas coloniais de Portugal" (que é a síntese dos quatro). E escrevi, juntamente com Douglas Wheeler, "História de Angola".

Que foi o último a ser traduzido.
Sim. O "Minotauro" nunca foi. Procuro um editor, mas são mais de 700 páginas. Não é apenas a guerra em 1961, é também a administração portuguesa nas véspera das revoltas.

Recensões sobre livros publicados em 52 países

Você é conhecido por ser um máquina de ler...
Sou um explorador do passado.

Quantos livros leu sobre as colónias portuguesas?
Sobre Moçambique, mais ou menos mil livros e artigos; 1100 sobre Angola, pelo menos 400 sobre a Guiné e mais de 300 sobre Timor.

Fez recensões sobre todos esses livros?
Não. Li e utilizei-os para compor os meus próprios livros. Além disso, publico recensões de livros recentes sobre a colonização portuguesa moderna (os cinco PALOP e Timor) e um pouco sobre Goa e Macau. Publiquei mais de três mil recensões desde 1964. É um serviço de informação para o público.

Publicou muitas recensões na "Análise Social". Porque acabou?
Não fui eu que interrompi a minha colaboração. Gostaria bem de a manter. A revista mudou de programa, depois de ter publicado 27 crónicas bibliográficas minhas. E a tradução custava dinheiro!

Em que línguas lê?
Francês, português, espanhol, catalão, italiano, inglês, alemão, holandês (aprendi por causa de Timor) e um pouco de dinamarquês. Quando não leio uma língua, peço ao autor que me envie um resumo, o que já aconteceu com livros escritos, por exemplo, em finlandês, checo e polaco. O mais exótico que recensei foi o primeiro livro em hebraico sobre Angola, da primeira embaixadora de Israel em Luanda.

Escrito em hebraico?
Eu não leio e pedi à autora que me desse um apanhado. Tenho recensões sobre livros publicados em 52 países - na Índia, Nicarágua, Colômbia. Rússia, Roménia, no país basco (sobre missionários em Angola), etc.. É uma cobertura internacional... Publiquei parte dessas recensões num livro enorme (748 páginas) chamado "Angola, Guinées, Mozambique, etc. Una bibliographie internationale critique (1990-2005)". Às vezes muito crítica.

Uma biblioteca com 12 mil títulos 

Está a escrever para revistas portugueses?
Tento, mas é muito difícil. Enquanto crítico, preciso que os meus trabalhos sejam publicados rapidamente. É a mesma atitude que um jornalista: é preciso que saia rápido, atendendo às motivações do editor.

Ouvi-o falar sobre Angola. O que contou foi uma autêntica reportagem jornalística...
Sim. Vocês fazem o mesmo trabalho que eu, mas com uma faca na garganta: o tempo e, por vezes, o chefe-de-redação. Eu tenho bastante mais tempo e menos constrangimentos.

O historiador também é um jornalista?
Não. Eu estou na fronteira. Sou um homem curioso e sistemático. Em França, um grande jornalista é o que trabalha num grande jornal. Eu não trabalho em nenhum jornal e só o faço para pequenas revistas confidenciais, que geralmente não interessam aos editores comerciais. Pelo que sou eu que todos os anos compro uma centena de livros para a minha biblioteca. Além dos livros enviados para a comunicação social, que analiso sempre.

Quantos volumes tem?
Doze mil. Incluindo livros sobre a Índia e Macau e sobre os territórios espanhóis de África, área de que também sou especialista. Unicamente para o período 1840-2010.

'Um bom livro é o que me traz coisas novas'

Tem esses livros todos em sua casa?
Sim, mas não há mais espaço! Gostaria de fazer uma coisa útil para as gerações futuras: uma bibliografia crítica de tudo quanto foi publicado em livro sobre Angola, Moçambique, etc. a partir de 1840. Mas isso custa uma fortuna.

Qual foi o melhor livro que leu sobre as colónias portuguesas?
É uma escolha difícil. Talvez o do americano John Marcum, sobre Angola, em dois volumes e alguns do grande Charles Boxer até 1825.

E de autores portugueses?
Há muitos, visto que também leio romances, na condição que falem da situação e do drama colonial. Enquanto historiador, destaco o livro de António Monteiro Cardoso, "Timor na Segunda Guerra Mundial: O Diário do Tenente Pires". Gosto também de um precursor que escreveu a primeira história séria de Angola, chamado Ralph Delgado; era um autor colonialista, mas com visão de historiador e fez um trabalho de pioneiro. E eu respeito os pioneiros.

O que é, para si, um bom livro?
Se um livro me traz coisas novas, considero-o bom; se me traz muitas coisas novas, é excelente, qualquer que seja a tendência política do autor. Como não tenho nenhuma opção política, se fizer bem o seu trabalho, não tem nenhuma importância que seja de esquerda ou de direita. Desde que faça bem o seu trabalho...
Versão integral da entrevista publicada no Expresso de 31 de Julho de 2010, Caderno Atual, páginas 38 a 40