terça-feira, 10 de janeiro de 2012

Parte I: Koalia Badak Deit Kona Ba Kandidatu Eis Jeneral Taur Matan Ruak (TMR)?


9:39am Jan 11

Artigo Hosi Nikita Ramelau alias ARSENIO BANU, Deputadu Fretilin (Parte I)


Hafoin Konferensia CNRT nian halo iha Dili iha loron 7-8 Janeiru 2012, nebe CNRT la hamosu kandidatu ba Prezidente RDTL nian, publiku timor oan- povu Timor-Leste tomak no analistas politikas Timor Leste nian kumesa halo kalkalu no sondagens ba forsa husi kandidatus hotu hotu no balun preve ona resultadu eleisaun Prezidensial nebe sei halao iha fulan Marsu 2012.

Eleisaun Prezidensial ba Prezidente RDTL iha tinan ida ne’e , sei sai eleisaun importante ba ema timor oan tomak laos deit ba kandidaturas sira. Maibe Timor Leste rasik presija duni Prezidente ida ba ema hotu, no Prezidente ida nebe sai mos ezemplu ba ema tomak, hanesan saida mak camaradas FRETILIN sira hateten katak kandidatu Prezidente husi FRETILIN nian, sei sai Prezidente ba ema hotu, ba povo Timor Leste tomak, ba kiak sira to’o riku sira, karik ba mos fatuk no ai, no ba mate bian sira nebe mak mate iha funu laran hodi konsege TL nia ukun rasik an. Liu-liu ema FRETILIN sira barak koalia kona ba Timor Leste presija Prezidente ida nebe bele reprezenta lalatak no identidade povo Timor Leste, povo maubere, no povo aileba sira.

Maske sedauk to’o loron kampanya, ema barak kumesa koalia kona ba perfis kandidatus hotu hotu husi sira nia forsa no frakassu nudar kandidatu ba eleisaun Prezidensial. Iha tinan 2011 kandidatus barak anunsia sira nia kandidatura inklui Sr eis Jeneral Taur Matan Ruak (TMR). TMR anunsia nia kandidatura nudar kandidatu independente iha tinan 2011 maske FRETILIN husu atu sai kandidatu FRETILIN, sr TMR prefere konkore nudar kandidatu independente. Sr TMR nia anunsiu kandidatura iha Ermera hamosu polemika barak tan ema barak haleu nia mai husi background krize 2006 nian. Ema hanesan Rai Los, Duarte Soares Deputadu CNRT Ermera, no Germanino Ermera nian involve makas iha krize 2006 ho fomenta diskriminasaun lorosae loro monu. Iha tinan 2006 ema balun nebe ohin loron haleu TMR barak mak akuza TMR nudar autor krize ho hasai 600 pessoas membrus F-FDTL nian nebe ikus sai petisionarius no pioneirus ba krize 2006.

Sr TMR mos tama iha lista Komisaun Inkeiritu Internasional nebe halo invetigasaun ba krize 2006 ho alegasaun fahe kilat illegal, infelizmente kazu nee arkivadu lato’o iha tribunal Timor-Leste. Tuir no rona no akompanha informasaun balun husi Sr TMR nia visita iha distritus balun no nia ema team sussesu sira, TMR kandidatu ida nebe ambisioju no disididu hakarak manang iha eleisaun Prezidensial timor oan nian. Deklarasaun barak nebe Sr TMR halo ona iha publiku timor oan kona ba nia kandidatura liu-liu iha fatin balun hanesan iha Bucoli, hatudu katak sr TMR sedauk maduru naton iha politika, kahur knar serbisu governu nian ho knar Prezidente nian.

Sr TMR mos ema nebe uza emosaun halo atakes ba ema seluk hanesan halo iha Bucoli nebe Sr TMR halo atakes hasoru lideransa FRETILIN nian hodi responde perguntas mai husi militantes FRETILIN iha Bucoli Baucau. Iha fatin seluk Sr TMR promete hare feto faluk sira no veteranus sira wainhira eleitu nudar Prezidente RDTL. Maibe Sr TMR haluhan katak knar Prezidente nian lahanesan ho knar ezekutivu.


Sr TMR mos trata ema seluk iha rai nee nudar likrauk nebe hadau tiha to’os nebe mak nia nudar veteranu ho veteranus barak lere hodi kuda hodi likrauk sira seluk mak mai hadau han no goza. Iha lia fuan seluk Sr TMR uza linguagem destrutiva- fahe timor oan sira hodi hetan votus timor oan sira atu sai Prezidente ba Timor oan sira. Sr TMR ema diak, ema nasionalista nebe bele sai ema ignorante ida iha tempu ukun rasik an, tan deit nia hakarak hakarak no ambisaun atu sai nudar Prezidente RDTL. Maske iha probabilidade apoiu votus ba Sr TMR bele mai husi Partidu CNRT, apoiu nee sedauk iha serteza husi CNRT. CNRT nia konsentrasaun mak manang iha eleisaun lejislativa iha fulan Junho oin mai karik los eleisaun Prezidensial.

Sr TMR hakas an tebes atu manang eleisaun ne’e ema balun husi FRETILIN rasik mos apoiu nia kandidatura. Sira nebe mak sai nia equipa susessu maske mai husi FRETILIN no partidu balun ,sira nee barak mak ladun iha esperiensia politika hanesan Sr Jose Belo, Fidelis Magelhaes, Ivana Belo, Sebastiao Gutteres (Seba Guterres). Ema hirak ne’e lakuinese baze no laiha ligasaun ho povo moris iha baze…

kontinuasaun se tuir mai….Abrasus

CNRT Garante “Futuru NAROMAN Ba Labarik Mukit Sira”




Radio Libertasaun- Tersa, 11 Janeiru 2012
Jornalista Manuel X.

Partido CNRT preve ona programa ba juventude ho labarik bainhira hetan fiar hosi povo atu kaer governo iha 2012-2017. Lia fuan hirak ne hasai hosi Presidente CNRT Xanana Gusmão iha Centro Convencao de Dili (CCD) iha loron Domingo (8/1) foin dadaun ne.

Persidente partido CNRT ne afirma katak, hosi sensus 2010 hatudo katak populasaun jovem barak tebes, tanba ne mak governu se se deit preciza prepara metas hodi hare labarik ho jovem sira nia future. “CNRT iha programa konkreto hodi fo edukasaun, kapasitasaun hodi prepara labarik ho jovem sira ba aban bainrua. Ita lakohi ita nia oan sira ho future gerasaun kruza liman hodi tur iha dalan ninin la halo buat ida” tenik Xanana Gusmão.

Iha sessaun ba programa do governo 2012-2017 durante Konferensia Nasional CNRT nian, Komissaun B nebe elabora assunto né hatudu momos programas nebe abranze hosi edukasaun infantile to prepara jovem sira ba kampo de trabalho. Maske programa ne detalhado ba jovem ho labarik né maibe komissaun B lakohi divulga sai, tanba sira sei elabora liu tan no so sei fo sai iha eleisaun kampanha 2012.

Timor Leste Konstituisaun RDTL artigu 18 koalia konaba direitu labarik. Artigo né hatete katak Estado tenki garante katak labarik sira bele hetan mos direito ida atu bele dezenvolve sira ba future. Nune mos, Estadu Timor leste rasik ratifika ona konvensaun internasional, kona ba direitu labarik lubuk ida iha nasaun né, maski ita hare labarik barak seidauk goza sira nia direitu loloos no futuru ba sira nakukun hela.

Kestaun maka labarik barak esforsadu sai hosi uma atu bele ba buka moris iha dalan ninin hodi ajuda sira nia inan-aman, make Timor Leste rasik ratifika ona Konvensaun internasional konaba protessaun ba labarik.

Ministra Solidaridade Sosial (MSS) Maria Domingas Alves (Mikato) hateten bebeik ona katak, Governu sei esforsu hodi fo protesaun ba labarik sira ne’ebe iha risku violensia ka labarik sira nebé vulneravel liu.

Tuir Sekretario Geral CNRT, Dionisio Babo, ekipa teknika ba elaborasaun programa governo diskuti konaba ba assunto labarik ho jovem nian no halo peskiza hodi bele hetan tan informasaun konaba design programa labarik nian, maibe rezultado ka plataforma ba sector ida né sei fó-sai hamutuk ho programa governu antes da eleisaun geral 2012.

“Tanba né hanesan ona parte hosi CNRT nia komitmentu atu hasai povo hosi kiak no mukit no lori paz, estabilidade, demokrasia, unidade nasional no dezenvolvimento ba ita nia rain” hatete Dionisio Babo foin dadauk né. (pad)

FH: Povu iha Konsensia Politika atu Hili Partido Politiku iha Elisaun 2012


Husi: Cesar Dias Quintas (Lere-Cay)
Alumni Fulbright no Membru RENETIL

Tuir observasaun Autor, husi elisaun 2002 to’o 2007 faze nebe povu hetan ona eisperiensia politika nato’on hanesan rai ida independente. Iha periodu 2002 no 2007 nia laran, iha parte barak liu povu uza deit sira nia sentimentu politika atu vota ba partido no kandidatu presidente iha elisaun nebe halai liu ba tendensia heroismu, veteranismu no historikuisme. Ne’e duni povu ladun hare’e ba kontextu programa dezenvolvimentu no kualidade rekursu humanu husi partido no lider sira. Maibe durante tinan sanulu nia laran, povu komesa iha ona konsiensia politika atu hare’e didiak lalaok politika iha rai laran, liu-liu ema barak koalia no promete barak maibe sira la nati tuir sira nia lian fuan ho promesa.

Povu komesa hatene no analiza ho sira nia limitasaun politika ba dinamika politika iha rai laran. Husi elisaun 2002 to 2007 povu senti ona nia resultado katak ema barak tama partido par hakarak hadau pozisaun no hetan buat ruma (projetos). Wainhira sira tama iha governo sira ignora sira nia kontratu ho povu durante kampanha iha elisaun. Povu komesa hatene dadauk ona katak partido nebe mak sai hanesan agensia empregu (employment agency) atu for servisu ba sira nia membru deit nebe la iha Kapasidade atu hadia povu nia moris. Iha aspeitu seluk, povu mos komesa hatene katak partidu balun tau sira nia interese partidu a’as liu duke ba interese povu nia. Partido balun iha iha prinsipiu no vontade diak atu hadia povu nia moris maibe sira la iha kapasidade rekursu humanu. Iha elisaun 2012 tuir mai povu mos komesa hare’e no tetu didiak atu fo sira nia mandatu ba partido nebe mak iha vontade no kapasidade atu defende povu nia moris. Partido nebe deit bele manan iha elisaun 2012 maibe la’os siknifika katak atu halo tuir partido vesendor nia hakarak e vesendor obriga tuir konstituisaun atu bele responde nesidade povu no hamoris povu nia nasionalismu nebe komesa mihis dadauk.

Durante tinan 10 povu hetan ona eisperensia nato’on ba prosesu elisaun. Povu hatene katak elisaun 2002 ba parlamentaria, oin seluk ituan tamba elisaun nee povu hili ba asembleia parlamentar nebe ikus mai transforma sai Parlamentu nasional da republika. Maibe durante prosesu tinan 10 nee povu loke matan ona katak partido nebe lolos mak sei iha votade diak (good will), kualidade programa no rekursu humanu atu hari’i no hadia povu nia moris. Purtantu povu sei hare’e didiak atu vota ba partidu nebe iha vontade politika atu lori povu nia mandatu durante tinan lima nia laran. Povu komesa halo sasukat katak partido nebe mak la konsege jere no organiza a’an diak husi nivel partido, liu-liu la iha kualidade rekusrsu humanu, sei la fo’o tempu atu kaer governu no servi povu. Tamba povu komesa hanoin katak husi nivel parditu deit sira sidauk bele organiza a’an, sa’a tan atu kaer no arganiza governo nasaun ida. Purtantu suksesu iha nivel partidu sei sai indikador ida atu bele kaer governo no servi povu. Partido bo’ot la sigifika iha kualidade ho kapasidade, partido ki’ik la siknifika la iha kualidade. konseitu ida ne’e bele fo hanoin katak partidu la persiza kuantidade ema barak iha strutura governu maibe kualidade a’as no kuantidade ki’ik oinsa bele oferese kualidade servisu no kualidade resultadu ba dezenvolvimentu

Povu hatene katak iha kuaze partido sanulu resin haat (14) hamutuk ho kandidatu independentes husi distritus partisipa iha elisaun permeiro 2002 atu hadau kadeira 88 iha parlamentu asembleia. Tuir mai iha elisaun 2007 iha kuaze partido sanulu resin hitu (17) partisipa iha elisaun e agora dadaun hamutuk ona partidus politikus 22 registrado atu tuir elisaun 2012 atu hadau kadeira 65 iha parlamentu. Husi ne’e hipotesa ida bele mosu katak numeru partido politikus aumenta bebeik durante period tolu (3) nia laran tamba bele siknifika katak povu sidauk satisfeitu lolos ho partidu politiku ida nebe servisu lolos ba povu no halo tuir sira nia promesa nebe hato’o durante kampanha elisaun. Husi 2002 ba 2007 numeru partidu foun aumenta 5 hanesan CNRT, PUN, UNDERTIM, PMD, no Republika e 2007 ba 2012 aumenta tan ba partidos 5 hanesan (Frente-Mudansa, Partido Aileba, PDN, KHUNTO no Partido PDRT? nomeru sei bele aumenta wainhira kandidatu partidos balun prosesu hatama iha ministeriu Justisa no Tribunal Rekursu atu hetan legalidade. Durante elisaun atu ba dala 3 ona, partidu balun mos la konsege resiste atu moris husi 2002 to’o agora.

Povu komesa hatene katak partido barak mak kolia deit no oferese programa partidu e Partido balun kolia sobre assuntu heroisme par bele halibur no hetan votus iha 2012. Prosesu ne’e normal iha vida politika maibe povu sei tau importansia wainhira partidu ida mosu ho ko’or oinseluk, hanesan partidu persiza hatene halo kontratu ho povu. Siknifika katak partidu sei halo duni buat nebe sira promote durante kampanha elisaun, hanesan wainhira membru partido involve korupsaun, partidu tenki firme atu hatu’un sira nia membrus husi governu iha kualker tempu. Povu sei fihir partidu ida atu hili wainhira partidu ne’e sei mosu ho programa nebe simples ba tinan 5 nia laran hamutuk ho kualifikasaun rekursu humanu atu implementa programa partidu. Wainhira hakarak manan absoluta iha elisaun 2012 no bele kaer governo to’o tinan 5, partido persiza iha rekusrsu humanu (modalidade rekursu humanu tenki sai kriteriu ida) par iha balansu ho programa partido nia. Partido persiza mosu ona ho programa solidu no kualidade rekursu humanu atu kaer strutura governasaun ba tinan lima nia laran.

Povu komesa istuda katak iha Timor-Leste nia istoria foin partido ida mak manan maioria absuluta iha 2002 hodi kaer governo, e iha elisaun 2007 foin dala uluk Timor-Leste iha sistema koligasaun (Aliansa Maioria Parlamentar) hodi hari’i governo. Eisperiensia ne’e sai faze importante ba povo atu refleta ba elisaun iha 2012 tamba politikamente partidu politiku nebe deit mak manan tenki monu iha metodu rua ne’e: manan absuluta ou forma koligasaun atu kaer governo. Metodu rua ne’e povo hetan ona eisperiensia nato’on atu hare’e no hili partido nebe maka iha duni kualifikasaun atu kaer governu hodi servi povu. Teoria bele dehan katak wainhira partido ida halo servisu diak atu servi duni povu tuir kontratu nebe halo durante iha kampanha elisaun, halo povu satisfetu atu fo’o apoiu nafatin ba partidu ne’e ba elisaun tuir mai e sei iha posibilidade ba ema atu la forma partidu foun.

Hanesan indikador hatudu iha leten katak periodu ba periodu mosu partido barak signifika ema ladun satisfeitu ho sistema guvernasaun. Iha konteksu Timor-Leste, partido 5 deit mosu iha kada periodu bele dehan numeru ne’e bo’ot ona tamba populasaun Timor-Leste nebe relativamente ki’ik atu iha partido barak, liu-liu sanulu ba leten. Povu bele dehan katak uluk elisaun 2002 la iha koligasaun tamba bele mos partido ladun barak no preparasaun minimu atu partisipa iha elisaun, maibe to’o elisaun 2007 nomeru partido aumenta, kadeira iha parlamentu mos komesa fahe ba partidu nebe ho numeru ida que ijizi partido sira tenki halo koligasaun. Ohin loron partido aumenta barak liu tan kuaze 22 partidus, hipotezamente bele dehan katak votus sei fahe no kadeira sei bele fahe ba partidus sira signifikamante wainhira metadi deit husi nomeru partidu 22 hetan votus iha elisaun 2012, nebe sei iha posibilidade mosu tan sistema koligasaun ho numeru ida que bo’ot liu. Sistema koligasaun ne’e sei kompleksu liu ba sistema governasaun tuir mai. Tamba elisaun parlamentar la iha Segundo ronde, entau votus nebe ba partido ki’ik sira nebe la to’o numeru kadeira ida iha parlamentu, sei sai istraga. Ne’e duni votus barak mak sei istraga mos iha elisaun 2012 tamba nomeru votus la to’o atu hetan kadeira.

Iha pontu seluk, ema balun bele dehan partido balun hari’i par hetan deit subsidi husi estado maibe politikamente, argumentu ida ne’e ladun iha baze legal atu deskuti tamba Comisaun Nasional Eletoral (CNE) tuir forma lei (legal framework) bele halo’o fiskalizasaun par bele hapara partido sira nebe hakarak hetan deit subsidi. CNE mos bele for sensaun maka’as wainhira ikus mai hetan partidu nebe la halo funsaun lolos hanesan partido politiku tuir lei partido politiku e bele lori sira ba tribunal tamba halo manipulasaun atu hetan povu nia osan. Aktividade ne’e bele konsidera hanesan manipulasaun nebe halai ba pratika korupasaun.

Partido nebe iha potensia atu manan elisaun 2012 persiza iha vontade politika (political will) liu husi nia programa no kapasidade rekursu humanus. Partido nebe mak sei manan persiza halo buat nebe realistiku tamba buat hotu laos hare’e hotu husi perspektiva politika. Partidu persiza iha kualidade program no kapasidade rekursu humanu nebe bele oferese no halo kontratu ho povu katak nia mak iha forsa no bele duni atu servi hadia povu nia moris. Partidu barak mak kolia sobre sira nia programa maibe sira nunka hatudu sira nia rekursu humanu nebe atu exzekuta sira nia programa, tamba maski partido nebe iha programa kapas tebes maibe la iha rekusrsu humanu sei iha abstaklo bo’ot atu implemeta programa governo nia, liu-liu orsamnetu sei istraga nebe iha potensia halai ba pratika korupsaun.

Iha parte seluk, partido nebe hakarak manan bele konvinsi povu katak partidu ne’e oinseluk ho partido sira selu-seluk tamba nia iha programa sira nebe uniku no iha kualidade rekursu humanu. Partido nee bele komesa konsolida nia programa nebe senti katak programa sira nesesita duni ba povo iha tinan lima nia laran e nia bele halo duni tuir nia kapasidade rekursu humano. Programa partido persiza koresponde duni ho povu nia moris iha tinan 5 nia laran e persiza hatudu no esplika tamba sa mak partido anterior la konsege halao programa sira ne’e durante periodu tinan lima nia laran e oinsa bele mosu no oferese alternativa konkreta ho solusaun. Iha elisaun 2012 povu laos hare’e deit programa partidu politiku sira nia maibe povu komesa husu katak partido sira iha kapasidade rekursu humanu atu implemeta sira nia programa ka lae. Tamba povu bele komesa hare’e oin seluk katak governo agora iha partido 5 kedas maibe sei iha difikuldade atu halo planu no implementa programa governu nia. Povu bele pergunta katak partidu 5 kedas tau hamutuk forsa no manetek maibe sei iha difikuldade bo’ot atu lori’i devenvolvimentu ho efetivu, sa’a tan partidu ida manan ho limitasaun rekursu humanu. Povu la iha interese atu hatene partido politiku iha interese konfletu iha sistema koligasaun hanesan sai razaun ida falha halo servisu governu ou tenta atu fo kulpa ba sistema koligasaun.

Iha posibilidade povu sei vota maioria partidu ida wainhira partidu ida mosu ho planu no programa nebe konkreta tuir rekursu humanu partidu nia. Partido persiza iha sede iha distritu to’o sub-distridu atu hato’o nia programa liu husi membru partidu nebe iha kapasidade atu artikula programa dezenvolvimentu ba povu iha baze. Se’e la iha sede, partido bele to’o iha aldeia sira par bele hato’o nia kapasidade dezenvolvimentu no hamoris povo nia konsensia dezenvolvimentu iha 2012. Partido persiza mosu ona ho nia programa no lalatak strutura governo (Shadow Cabinet), Indonesia dehan Kabinet pemerintahan bayangan par halo kontratu no hatudu ba povu katak partidu nia preparasaun to’o henebe e nomos bele hatudu katak partido iha kapasidade atu servi povu ho programa ho kualidade rekursu hunanu. La’os besik liu atu tama elisaun mak foin hamosu programa no buka rekursu humanu ba tu’ur iha strutura governasaun nebe sei fo duvidas bo’ot ida ba povu atu hili sira.

Maibe politikamante mos bele dehan katak partidu ida sei hetan dificuldade bo’ot atu hetan vota absuluta husi povu iha elisaun 2012. Partidu sira sei persiza halo koligasaun atu forma guverno antes elisaun no idepois elisaun. Maibe koligasaun iha elisaun 2012 sei iha ambiente ida oinseluk, hanesan membru koligasaun sei aumenta barak ou bele hetan numeru menus iha sistema koligasaun. Iha prediksaun ida bele mosu katak numeru partidu aumenta barak iha 2012 bele hatudu ema ladun satisfeitu ona ba servisu governu aktual. Povu sei tau matan no kuidadu ba partidu sira nebe halo negosiasaun atu hari’i koligasaun. Povu lakohi partidu nebe tenta atu uza deit povu nia naran atu halo negosiasaun politika atu hetan benefisiu deit ba grupo balun iha partido politiku. Koligasaun persiza transparante no iha akuntabilidade, siknifika membru koligasaun nebe involve iha mal-administrasaun no pratika korupsaun bele firmi atu hetan sensaun politika seriu par hasai husi governu. Ida ne’e refere ba membru partido politiku la’os hasai partido politiku husi sistema koligasaun.

Partido ida sidauk hatudu no konvinse povu lolos katak nia mak bele servi povu ho nia programa strateziku hamutuk ho kualidade rekursu humanu katak nia mak bele atu kaer governu atu servi povu. Partido ida persiza iha komitmentu no konsistente ho saida mak nia promete no kolia durante kampanha elisaun. Purtantu, povu komesa hatene ho sira nia natureza politika katak partido nebe sira sei vota iha elisaun 2012 mak partido nebe iha kualidade programa no kapasidade rekursu humanu atu servi povu. Kualidade programa no kapasidade rekursu humanu sai henesan sasukat ba povu katak partidu ida sei bele manan iha elisaun 2012. Husi aspeitu rua ne’e, partido ida mos bele hetan konfiansa husi povu katak nia bele halo kualidade dezenvolvimentu par mantein unidade no paz atu kria prosperu ba povu. Importante liu mak partido persiza mosu ho dokument planu strategia national ba tinan 5 hamutuk ho planu anual nebe preoritiza aktividades programa. Planu persiza apoiu husi kualidade rekursu humanu nebe komesa estruturizadu iha planu nia laran atu aprezenta no halo kontratu ho povu.

##

segunda-feira, 9 de janeiro de 2012

CNRT Garantia Manan Absoluta Iha Elisaun

Posting Husi : Josefa Parada

DILI- Sekretariu Jeral Partidu Conselho Nasional Reconstrusaun Timor Leste (CNRT), Dionisio Babo garantia katak iha Elisaun Parlamentar mai sei manan mutlak.

Sekjer Dionisio hateten tuir dadus husi CNRT nian hatudu katak iha konfiansa makas sei manan maioria absoluta iha eleisaun.

Katak Babo alende ida ne'e movimentu politika lao normal no kosolidasaun partidu komesa hato ona programa Governu tinan 5 mai sekuandu CNRT povu fiar atu kaer ukun. "Progarama Governu tinan 5 mai, ami elabora liu tan no depois konferensia ami sei hato ba povu ida ne'e maka CNRT hakarak halo iha 2012-2017 tamba ne'e tenki vota ba CNRT," hatete Dionisio ba Jornalista hafoin deriji Enkontru Semestral Conselho Diresaun Nasional (CDN), iha Salaun Xanana Sport Center Dili, Sesta (06/01).

Konfiansa ne’e mos mai husi Deputadu bankada CNRT, Araõ Noe, katak, Partidu Congresu Nasional Rekontrusaun Timor  ( CNRT)  fiar an bele manan iha elisaun jeral 2012.

Entretantu iha parte seluk Deputadu  bankada Fretilin, Inacio Morreira hateten, Ho prestasaun servisu governu Aliansa Maioria Parlamentar (AMP)  durante tinan haat  nee, ambisaun lideransa partidu CNRT nian atu ukun mesak iha 2012 sei sai hanesan mehi deit. Informasaun kompletu iha STL Jornal no STL web, edisaun Sabado (7/1). Terezinha da Costa

CNRT irá apoiar candidato independente nas presidenciais

.

SAPO TL com CJITL - 09 de Janeiro de 2012

A conferência nacional do partido Conselho de Reconstrução de Timor (CNRT), que se realizou este fim-de-semana no Centro de Convenções de Díli, terminou com um balanço positivo, informa o CJITL.

Quanto à questão central desta conferência, secretário-geral do partido Dionísio Babo informou que o partido irá apoiar um candidato independente nas próximas eleições presidenciais, de forma a garantir a união do povo.

“O partido CNRT irá apoiar um candidato independente que anteriormente não tinha envolvido num qualquer partido político, porque assim é que ele podia proteger todo o povo”, explicou Babo.

Até ao momento existem dois candidatos independentes, o ex-comandante das Forças de Defesa de Timor-Leste (F-FDTL) Taur Matan Ruak, e Rogério Tiago Lobato, membro Activo do Comité Central da FRETILIN (CCF).

No total, foram 496 militantes que marcaram presença este fim-de-semana no CCD, provenientes dos 13 distritos.

O presidente do CNRT, Xanana Gusmão pediu a todos os presentes para trabalharem arduamente para as próximas eleições legislativas, de forma a garantir a sua vitória, sempre num espírito de paz e união.

A apresentação dos programas do partido para os próximos cinco anos (onde se incluem planos estratégicos para as próximas eleições), foi outro dos tópicos discutidos durante a conferência.

Dionisio Babo; CNRT Sei Apoiu Kandidatu Independente

.CJITL - Domingu, 8 husi Janeiru 2012

KonferensiaNasional partidu Conselhu Nasional Rekonstrusaun de Timor – CNRT ne'ebe halo durante loron rua iha Dili (7-8/1) konsege remata ho diak no eskolha tiha ona fo apoiu ba kandidatu independente ba eleisaun Prezidensial nian iha Marcu.

Dionisio Babo, Sekretario Jeral ba jornalista hafoin konferensia loron rua ne'e konfirma katak CNRT sei fo fiar ba kandidatu independente hodi nune'e bele garante unidade no hakuak povu tomak.

"CNRT sei fo apoiu ba kandidatu independente, no antes ne'e la involve iha partidu ruma, atu nune'e bele hakoa'k povu" Babo reafirma.

Maske nune'e tuir Babo, desizaun se mak sei hetan konfiansa partidu nian seidauk bele anunsia tamba prezidente atual rasik seidauk deklara loron eleisaun nian.

Oras ne'e dadaun Timor Leste iha ona kandidatu independente na'in rua hanesan Taur Matan Ruak, Eis Komandante Falintil Forsa Defeza Timor Leste F-FDTL no mos Rogerio Tiago Lobato, Membru Ativu Commite Central Fretilin - CCF.

Konferensia ne'ebe hala'o iha Centru Convensaun Dili – CCD ne'e hetan partisipasaun husi militantes hamutuk na'in 496 husi distritu 13 iha Timor laran tomak.

Xanana Gusmao, Prezidente CNRT iha loron ikus kongresu nian husu ba dirijente partidu tomak atu servisu makas hodi garante votus maioria iha eleisaun jeral no husu atu hametin dame no hado'ok violensia iha atinji objektivu ne'e.

Konferensia ne'e rasik halo diskusaun ba programas partidu ba tinan lima nian inklui mos planu estratejika atu manan iha eleisaun jeral ne'ebe atu mai dadaun. (Amandio Magno/CJITL)

FH: Militante CNRT iha liberdade hili kandidatus Independente nain Hitu


Kriterius konstitusionais no Politika

Dili, Forum Haksesuk (FH). Konferensia Partidu CNRT iha loron rua nia laran, 7-8 Janeiru tinan 2012, halao iha CCD (ex-Merkadu Lama), hodi diskuti no hola decisaun partidu nian hodi hasoru eleisaun rua tinan ida ne’e, eleisaun Presidensial no Lejislativa. Ajenda ne’ebe maka sai liu nudar centru ba atensaun publiku maka “inklinasaun CNRT ka CNRT atu apoio los kandidatura ne’ebe”.

Durante loron rua nia laran, husi distritus balun no militantes balun, hamosu naran balun, hanesan Taur Matan Ruak (TMR), Ramos Horta (RH), mos militantes seluk mos temi ka nonok maibe iha preferensia ba kandidatus seluk.

Tuir observasaun Forum Haksesuk katak, ”liberdade hodi hili kandidatus ne’e, opsaun ideal ba CNRT, maibe estabelece deit maka kriterius (hare kriteirus iha karaik) ”.

Kriterius ne’ebe estabelece husi konferensia konaba perfil kandidatus ne’ebe maka CNRT sei apoio

Iha kriterius ne’e fahe ba rua (2), kriterius Konstitusionais (tuir Konstituisaun RDTL) no kriterius Politikus.

Kriterius Konstitusionais, “Pergunta principal atu responde: iha ka lae kandidato ba Presidente da Repúblika hosi CNRT?

Komissaun E, nebé servisu ba assunto ida né depois de halo diskussaun profunda, no tetu tiha konsiderasoens konstitusionais hotu-hotu, pretende ható buat hirak tuir main né:

- Segundo Konstituisaun da Repúblika, Presidente da Repúblika mak chefe estado, símbolo independensia nacional, nebé garante unidade regular funsionamento institusoens demokrátikas estado nian (Art 74 a.) no Presidente da Repúblika mos, orgaun nebé maka kaer pasta nudar Comandante Supremo Forsas Armadas nian;

- Pozisaun ida né ita preciza konsidera didiak, tanba né pozisaun xave nebé garante funsionamento instituisoens demokrátikas estado nian, no nudar xefe máximu forsas armadas nian.

- Tuir mai, Prezidente da Repúblika nudar Timor oan (Art 75, 1a) nebé iha kompetensia ekslusiva atu promove lei, nomeia no empossa Primeiro Ministro, iha poder atu husu Supremo Tribunal halo fiskalizasaun abstrata konstitusionalidade nian ba governu nia klalaok, deklara estado de sitio ho estado de emergensia, indulta ho komuta penas no konfere, tuir lei, títulos honorífikus, kondekorasoens no distincsoens (Art 87), hatúr tiha pozisaun Presidente da Repúblika iha fatin-ás tebes iha Estado ida né;

- Nuné mos, nudar ema nebé prezide Conselho Superior Defesa no Seguransa, prezide Conselho de Estado, orgauns estado nian nebé ás liu iha paíz né, nebe iha mos kompetensia atu determina loron eleisoens presidencias, ho poder extraordinário atu konvoka no dizolve Parlamento Nasional iha situasoens nebé grave konstitusionalmente, no mos orgaun nebé iha poder atu dimite/ hasai Primeiro Ministro, nomeia ho empossa membros governo, iha poder atu nomeia Presidente Supremo Tribunal Justisa, empossa Presidente Tribunal Superior Administrasaun, Fiscal no Kontas, nomeia mos Prokurador Geral Repúblika nian, nomeia no exonera Chefe Estado Maior Forsas Armadas, nomeia membros Conselho Estado no Conselho Superior Magistratura Judicial ho Conselho Superior Ministério Públiku nian (Art 86), dala ida tan hatúr tiha prezidente da Repúblika iha fatin nebé ás tebes no merese ita hotu nia apoio inkondisional ba orgaun ida né, iha Estado no Nasaun Timor-Leste moris.

- Importane mos atu hatete, katak Presidente da Repúblika iha poder tomak atu deklara funu ho nasaun seluk, nomeia no exonera embaxadores, representantes ho enviados extraórdinarios nasaun nian, simu kredensial embaxador nasaun seluk nian, conduz prosessu negosiasaun ho governo ba akordos internacionais iha area defesa no seguransa, no ratifika tratados internacionais seluk, tau kedas pozisaun né rasik nudar pozisaun nebé laos kik-oan (Art 88) maibe ás no merese respeito iha paíz demokrátiku no foin-sae hanesan Timor-Leste.

- Tanba né pozisaun Presidente da Repúblika, laos ona pozisaun ordinário ka bainbain, maibe nudar pozisaun nebé povo rasik mak hili no povo rasik mak fo poder iha eleisaun prezidensia;

- Tanba né Prezidente da Repúblika nudar ona orgaun soberania nebé sai matan-no-tilun ba povo hodi hare no kompleta klalaok governo no instituisoens demokrátikas seluk iha Timor-Leste, atu serve povo hotu-hotu nia interesse no laos grupo ka partido ida nian.

- Iha pozisaun hanesan, president da Repúblika meresse respeito nebé luan no bot, no labele sai fali orgaun partidário ka orgaun nebé sei defende deit interesse partido ka grupo ida nian, iha rai doben ida né.

- Nuné, pozisaun ida né tenki konsidera nudar pozisaun SUPRA-PARTIDÁRIA nebé ás liu no hamriik iha instituisoens demokrátikas no partidos polítikus hotu-hotu nia leten”.

Mos CNRT nudar partidu estabelece mos kriterius politika ba kandidatus sira,maske hakerek dehan supra-partidaria,maibe estabelece kriterius inderetamente kompromete ba kandidatus independentes sira. Tuir mai kriterius politika ne’ebe CNRT estabelece mak:

- “Tanba né risku tebes, karik CNRT hanoin atu hatudu kandidato ida mesak, ka apoia fali kandidato nebé mai hosi partido seluk.

- CNRT tenki hatúr interesse nasional nebé prezidente da Repúblika representa tuir konstituisaun haruka, iha sentidu estado nian, sentidu ida ás liu iha nasaun Timor-Leste;

- CNRT tenki respeita instituisaun ida né nudar orgaun ida nebé labele partidário ka representa fali interesse polítiku, partido ida nian;

- CNRT tenki rekonhese no respeita katak, Presidente da Repúblika nudar entidade uni-pessoal, iha poder extraordinário tuir Constituisan da Repúblika nebé orgauns de soberanía seluk laiha;

- CNRT mos tenki hatene katak Presidente Repúblika labele representante fali partido polítiku nia aspirasaun, hodi halo fali opozisaun ba governo ka instituisoens estado nian sira seluk;

- CNRT mos tenki afirma katak, Presidente Repúblika labele hosik fali estadu nia interesse hodi defende fali interesse ema seluk nian;

- CNRT mos tenki afirma katak, Prezidente Repúblika atu garante funsionamento estadu nian no labele kria ka hakiak fali instituisaun paralelo hanesan governo iha estado Timor-Leste nia naran;

- CNRT labele halo fali segregasaun ba nia partido laran rasik tanba deit partido hola decizaun atu hili ema ida nebé tuir lolos tenki representa partido hotu-hotu no nasaun tomak bainhira sai Prezidente da Repúblika”.

Kandidatus Independentes sira:

Iha kandidatus independentes nain hitu mak nudar opsaun ba perferensia militantes CNRT, inkluindu sira ne’ebe favorites hanesan: Taur Matan Ruak, José Ramos Horta, José Luis Guterres no mos kandidatus Independentes seluk hanesan Lucas da Costa, independente (militante PD), Rogerio Lobato, Independente (militante Fretilin), Ceo Lopes, Independente (Feto) no Angelita Pires, Independente (Feto).

Iha loron hirak liu ba, Forum Haksesuk ninia editorial koalia konaba, ”Dilema CNRT konaba kandidatus Presidensial 2012 (FH, 05/01/2012)”. Tuir Editorial FH apresenta opsaun tolu (3), "CNRT apoio kandidatus Independentes, partidus no fo liberdade ba kandidatus sira hodi hili”. Maske tuir publikasaun media kandidatus independente maibe inklina liu ba liberdade atu militantes sira fihir no hili se maka atu sira vota ba PR 2012-2017"!
 
publicada por FORUM HAKSESUK @ 12:22 AM