La Sama Sosa Repoilho, Xanana Futu Manu

Lider nasional Timor Leste, Presidenti Parlamentu Nasional Fernando ‘La Sama’ de Araujo no Primeiru Ministru Kay Rala Xanana Gusmão hatudu sentimentu domin ba povu, liu husi kompra produtu lokal no animasaun jogos ho povu (futu manu).
La Sama ho Xanana sai husi knua servisu, husi Kapital Dili, hakat sa’e husi Aleiu, Maubisse, iha Kinta (28/7).

To’o iha Maubisse, iha sinpantiga dalan husi Hato-Builiku, produtu povu nian hada ba hada no butuk ba butuk iha estrada ibun hodi hein transporte atu asesu ba merkadu.
Kuitadu, realidade ba povu tenki hasoru maka, transporte labele atende sira, basa ho razaun estrada maka ladiak.

Hare ba situasaun ida ne’e, La Sama hapara nia kareta ne’ebe lao konvoiu, hodi tun husi kareta no husu ba populasaun sira, saida maka imi tau iha karon ne’e, populasaun sira hatan, ne’e repoilho.

La Sama mos husu, tanba sa to’o oras ne’e seidauk lori ba merkadu, populasaun sira ho tristi hodi hatan, nai Presidenti, produtu lokal mak ne’e, atu asesu ba merkadu maka labele, tanba estrada at.

La Sama la hatan ba povu nia preokupasaun ne’e, i nia direitamente hase ba populasaun sira katak, repoilho ne’e fa’an ka lae, populasaun sira hatan, simne’e fa’an.
“Imi fo karon ida mai hau hola, imi nia repoilho mesak diak deit, imi buka meus para lori ba merkado,”koalia La Sama hafoin kompra repoilho husi populasaun sira ne’ebe hulan husi Hato-Builiko ba tau iha estrada Maubisse, iha Kinta (28/7).

Iha oportunidade seluk, iha Sesta (29/7), iha Zumalai, Primeiru Ministru Kay Rala Xanana Gusmão mos hatudu sentimentu hadomi no animasaun ba populasaun sira, liu husi futu manu.
Bainhira Xefi Governu ne’e dada lia hela ho Presidenti Parlamentu, populasaun sira kous manu liu husi area refere, entaun nia (Xanana) bolu populasaun sira ne’e i nia foti tiha manu aman ida, hodi haruka sira futu (Manu tebe malu).

Populasaun sira mos hakfodak, tanba Xanana hatudu nia domin ida ke’e bot teb-tebes ba populasaun sira iha baze, ida ne’e nudar pasu katak, paz no estabilidade ne’e inportante ba povu Timor Leste, tan ne’e tenki hadomi malu, tanba liu husi domin maka bele haburas paz no estabilidade hodi alkansa prosesu desenvolvimentu.

Lasama ho Xanana ninia istoria ema hotu hatene katak, sira nia an fó tomak ba luta Timor-Leste nia independensia. Lasama kunesidu hanesan joven ida luta makas iha Indonesia ba Independensia Timor-Leste, nudar fundador ba Resistencia Nacional dos Estudantes de Timor-Leste (RENETIL), mos kaer knar nudar Sekretariu Jeral ba dala uluk no Xanana hanesan eis-Komandante em xefi FALENTIL ne’ebe luta iha ailaran no lidera procesu funu naruk iha tinan 24,to’o hetan independencia.

Lasama nudar lider estudantes nian ba Resistencia fiel ba komando da Luta ne’ebe maka lidera husi Komandante em Xefi ba FALENTIL. Xanana nudar lider maximu ba Reistencia fó fiar ba Lasama no RENETIL nudar forsas importante ida ba proceso Luta ba Libertasaun, liliu ba transformasaun estratejia da luta husi diresaun ba Luta partido uniku no muda ba konceitu Unidade Nasional. Xanana iha mensajem ne'ebe maka hato ba RENETIL iha ninia aniversariu ba dala ruak iha 20.06.1990 haktuir katak: "A RENETIL nudar instrumentu importante ida avansada iha Resistencia Nacional Timor-Leste nian (in Buliting Neon Metin,edisaun Periodika 1990)".
Lasama ho Xanana mos iha istoria ida ke’e hanesan tanba, lider nain rua ne’e mos tama hamutuk iha kadeia LP.Cipinang,Indonesia.

Oras ne’e dadaun, sira nain rua (Lasama+ Xanana), nudar Alin (Lasama) no Maun (Xanana), ida kaer knar nudar Prezidente Parlamento Nacional no Seluk nudar PM. Povu no Nasaun ida ne’e sei prezisa sira nain rua ninia kontribuisaun lori Procesu Desenvolvimentu ba oin, liu husi implementasaun PEDN (2011-2030). Atu nune'e liberta povu husi kiak no mukit.
Mario no Julio nudar populasaun husi Zumalai bainhira dada lia ho Jornalista Diario ne’e hateten, sira senti kontenti, tanba hare lideransa istoriku sira kontinua hatudu sentidu domin ba povu.
Populasaun nain rua ne’e mos hateten ho hamnasa katak, sai bot laos atu ukun deit, maibe hakuak povu hanesan maun bot hatudu dadaun ne’e.

Autor:João da Silva,Journalista
Fonte: Jornal Nacional Diário (JND),edisaun Quarta-Feira (03/08/2011)paj.12!

Mari Alkatiri hakarak muda tiha sistema nebe Timor Oan lori ran ho ruin mak hakerek

JORNAL DIGITAL - 2011-08-01

Díli - Secretário-geral FRETILIN, Mari Alkatiri, afirma katak nia  nia partidu mak manaan eleisaun, nia sei muda tiha hotu sistema antigo governu nebe ladiak.

Durante nia campanha iha Manatuto, sábado 30 de Julho, Mari Alkatiri afirma ba nia maluk ho seguidores sira katak sistema nebe agora iha no saida mak uluk mai hosi rezistensia la serve atu tau iha Timor-Leste. Tanba ne karik FRETILIN mak manaan, nia sei troka hotu sistema ne hodi bele muda povu nia moris

Mari Alkatiri nudar kandidato único candidato nebe sei koncorre ba eleisaun directas iha 20 de Agosto ba secretário-geral FRETILIN. Durante campanha, nia refere ba militantes sira atu hili nia ka Francisco Guterres iha liderança FRETILIN, tanba so sira nain rua mesak deit mak sai kandidatu, no tanba ne labele fahe partidu.

Mari Alkatiri nia afirmasaun ne halo tanba iha fatin barak nebe nia ba kampanha, entusiasmu militantes nian laiha liu no witoan deit mak tuir. Ekipa kampanha hosi Dili mak dala ruma ba barak liu fali ema nebe simu sira.

Mari hatete katak «liderança tenki iha legitimidade atu enfrenta desafios. Iha democracia ita la preciza kandidato barak. Processo ne mak sei hatudo saida mak iha demokrasia nia laran”», afirma Mari Alkatiri.

Secretário-geral Partido Democrático (PD), Assanami Sabino Lopes, discorda ho opiniaun FRETILIN nian, no hateten katak, Mari Alkatiri hakarak halo rai ne hanesan nia kompanhis privada. Tanba sistema governasaun nebe harii ona mai hosi povu nia hakarak, no mai hosi estruttura resistensia. Tanba ne Mari Alkatiri labele koalia tuir nia hakarak deit.. Mari Alkatiri hakarak nega Povo Timor nia esforso, no tau nia opiniaun mesak hodi muda hotu sistema iha rai laran

Militante CNRT nian Alarico Mendonsa hatete katak, CNRT mos la konkorda ho Mari Alkatiri nia arroganisa nebe hakarak muda sistema hotu tuir nia hakarak. Atu hadia povo nia moris, tuir Mendonsa, ita tenki respeita lei nebe iha, no respeita Konsituisaun, labele halo tuir deit ema ida hanesan Mari Alkatiri nebe nunka hatene terus ho povu durante luta libertasaun nian, no hakarak muda buat hotu tuir nia hakarak, tanba deit subar iha mahon partidu opozisaun nian.

TS: Flying the National Flag on Solemn Days

East Timor government has established a decree law in order all the government agencies to raise the the national flag and and sing the national anthem in every schools and government institutions stating tomorrow.

"The National Flag will be raised on these dates at 8:00 AM, starting next 1 August, in a ceremony to be attended by all civil servants working at the various State Departments, who will sing the National Anthem," said in a press released sent to TS by Council Minister.

According to a press released from secretary state of Council Ministers said, "The National Flag and the National Anthem are the unifying symbols of the Timorese Nation, representing national sovereignty and the independence, unity and integrity of Timor-Leste. As such, they must be respected by all Timorese citizens, regardless of their political convictions, religious beliefs and social origins."

"It is an obligation of the State to ensure that every Timorese citizen throughout the country respects the National Symbols, particularly the National Flag and the National Anthem. This is even more so on Solemn Days associated with important and meaningful dates for the Nation’s sovereignty and independence," the press released continued.

During the Indonesian occupation every monday in every schools and government agencies host the Indonesian red and white national flag and sing the national anthem of Indonesia Raya but today no many Timorese can sing their national anthem of Patria Patria.

The council Minister, "Acknowledging that civil servants have a greater responsibility in terms of giving the proper respect to the National Symbols, the Government has decided to Fly the National Flag in all State Agencies and education establishments on 2 February (Falintil-FDTL Day), 27 March, (PNTL Day), 20 August, (FALINTIL Day) and on the first Monday of every month."

"Any citizens wishing to associate themselves with this initiative are hereby invited to attend the designated places, namely the Government Palace, Ministries, Secretariats of State, education establishments and other State agencies, on the dates above, " the press released ENDS

STL: Veteranus Fiar Xanana Bele Liberta Povu, Caetano: “Ami Nunka Husik Xanana”

Posting Husi : Josefa Parada

---

DILI—Veteranus Falintil no Antigu Kombatentes ba libersaun nasional, tula fiar nafatin ba Primeiru Ministru (PM), Kay Rala Xanana Gusmão, atu dedika aan tomak hodi liberta povu ida ne’e husi ki’ak, mukit no atraza.

“Nudar  veteranus, ami sempre tau esperansa  ba Maun Bo’ot Xanana, ne’ebe desde tempu rezistensia iha ai-laran  ho situasaun ida difisil tebes nia infrenta to’o ohin loron ita hetan ukun rasik aan. Tanba ne’e, veteranus sira la duvida ho lideransa Maun Bo’ot Xanana nian  atu liberta povu ida ne’e,”  afirma L-4 nudar veteranus ida wainhira dada lia ho STL iha Delta Nova, Dili, Tersa (1/2).

L-4 dehan, ho kapasidade no dedikasaun PM Xanana nian ba povu ho rai ida ne’e, bele sai garantia  ba povu tomak atu dezenvolve rai ida ne’e ho diak no tuir duni mandamentu ne’ebe eis gereleiru ho saudozu sira tomak mehi durante tempu rezistensia nia laran.

Nudar veteranus, L-4 fiar katak, ho Orsamentu Jeral Estadu (OJE) tinan fiskal 2011 ho montante U$ 1.306,018.000, bele lori dezenvolvimentu povu ida ne’e nian la’o ba oin. Tanba ne’e, governante tomak ne’ebe sai liman-an ba PM Xanana nian bele haka’as aan implementa programa governu nian ho diak tuir duni politika orsamentu estadu tinan ne’e nian.

Iha fatin hanesan, Custodio Belo alias Alin Laek fo hanoin katak, buat hotu ne’ebe Parlamentu Nasional aprova iha OJE tinan fiskal 2011 nudar kondisaun ida atu bele fo asistensia ba povu ne’ebe sei moris iha ki’ak, mukit no nakukun laran. 

“Hau fiar katak, ho ami nia Maun Bo’ot Xanana ne’ebe lidera funu no halo promesa ba povu  iha funu laran katak, primeiru liberta nasaun no segundu liberta povu, sei sai duni realidade,” afirma Alin Laek.
Caetano Gonzaga dos Santos alias Foching nudar mos veteranus ida hateten, governu ne’ebe PM Xanana mak lidera sei uja OJE ne’e ho didiak atu garante dezenvolvimentu ba povu ho nasaun ida ne’e nian.
Foching esklarese katak, vizaun Xanana nian desde iha ai-laran nia hatene muinto bem, ne’ebe hakarak duni dezenvolve povu ho rai ida ne’e.

“Iha ema ida-rua mak kala dehan, la fiar Xanana, maibe povu sei fiar nafatin Xanana. Ami veteranus rasik mos nunka husik Xanana, tanba ami hatene ninia vizaun politika ba povu ida ne’e diak tebes desde tempu rezistensia nian,” Foching hateten.

Antes ne’e, Vise Primeiru Ministru ba asuntus Sosiais, Jose Luis Guterres iha nia lia kmanek ba lansamentu Consorsium Contractor de Eletrisidade afirma katak, Xanana nudar eis komandante gerileirus ba libertasaun nasional hatudu duni ninia dedikasaun hakarak hatur paz, estabilidade no dezenvolvimentu ba povu ida ne’e.
Jose Luis argumenta katak, Xanana hanesna lider rezistensia ida ne’ebe sai Primeiru Ministru diak liu kompara ho Primeiru Ministru seluk-seluk iha mundu ne’e.

“Ita luta para lori paz no moris diak ba povu tomak. La bele familia ida ka grupu ida deit mak riku iha rai ida ne’e,”  Jose Luis afirma hikas. Francisco Belo

Alfredo Pires: Timor Oan Mak Tenke Kaer Kompania TIMOR GAP

Secretariu Estadu Rekursu Naturais Alferdo Pires hateten Timor oan rasik maka tenke kaer kompania nasional TIMOR GAP fiskal (Timor Gás e Petróleo)maibe tenke liu hosi ekipa Board no konsellu fiskal ida. “Notisia diak ida ne’ebé fo hatene katak depois semana ida liu ba Prezidente Republika promulga ona dekretu lei atu hari kompania nasional ho naran TIMOR GAP,prontu agora promulga ona, agora ita tama ona fase atu implementa lei ida ne’e.

Agora ida ne’e atu nomeia se mak kaer ida ne’e, ita hatene katak tenke iha Board ida, tenke iha mos konsellu fiskal ida, Liu-liu semak atu kaer ida ne’e tenke liu hosi Konsellu Ministru ne’ebé seidauk bele fó dalan, ami sei buka Timor oan sira,”dehan Alfredo Pires iha Centro Convensaun Dili (CCD) tersa feira (02/08) ne’e.

Nia hatutan ema ne’ebé atu kaer kompania ne’e maka tenke Timor oan duni no ema Internasional maka monitoriza deit. “Primeiru tenke Timor oan, depois ita la’o ho Timor oan ne’ebé sei kaer , tanba ne’e ita menus iha fatin ruma karik ita bolu, ema Inetrnasional sira, karik mai monitor deit sira labele iha pozisoens sira ne’e , sira bele fo hanoin mai ita tamba ne’e buat ida estratejiku la halimar,”afirma Pires.

Pires optimista katak iha Timor oan barak maka iha kapasidade atu jere kompania ne’e ho diak. “Hau sente katak ita seidauk barak mas iha ona Timor oan balun  ne’ebé hau sente iha kapasaidade atu kaer ita nia kompania, Ita iha ona ema ita bele komesa ho 20 ou 30 pesoas mos bele ona, mas importante ema Timor Oan, sira ba estuda mai fali ona, so esperiensia maka seidauk iha ne’ebé sira tama mai pois ita fó esperiensia iha neba, se lae ita nunka ba fatin ruma,”tenik Pires.

Enkuantu orsamentu ne’ebé transfere ba kompania ne’e hamutuk 2.5 milloens Dolares Amerikanu, ”Kona ba orsamentu ami husu tia ona hosi tinan 2011 , orasmentu nia transferensia, ami husu 2.5 milloens dolares Amerikanu,ita  komesa hahú ho kompania nasional ida ne’e hau sente  kiik la halimar,informa Sekretariu Estadu ne’e.

Ita lao neneik, lao ho kuidadu oituan,agora lei prontu ona, depois ba Konsellu Ministru hili ona ema sira be kaer Board ne’e entaun ita komesa implementa ona, taka nia (TE).

TS: Se mak Haksumik-a’an iha Tiruteius nia Kotuk?

Filipe Rodriguês Pereira)*

Iha fulan hirak ne’e nia laran populasaun Dili komesa sente tauk tamba mosu tiruteios (kilat tarutu) iha Dili laran. mosu tiruteios iha Komoro, Becora, Bebonuk, Mascarenhas no fatin sel-seluk tan iha Dili laran. tiruteios nebe’e havitima ona vitima ida iha Bidau-Santana no Fatuhada. Ho aktus tiruteios ne’e populasaun komesa hanoin hikas ba kotuk, katak iha tinan 2006 mosu mos tiruteios hanesan agora daudaun akontese iha Dili laran, gerra civil iha tinan 1975 hahu’u mos husi tiruteios hanesan ita rona daudaun iha fulan hirak ne’e nia laran.

Aktus tiruteios iha tinan ne’e hahu’u husi aksaun grupu-diskonhsidu nebe’e husi inisiu halo aksaun krimi ho kareta pajero nebe’e choke no ta’a ema nebe’e kalan la’o iha dalan, aktus pajero ne’e mosu depois de Unmit deklara atu hakotu ninia missaun iha 2012. Maski akontesimentus hirak temi daudaun ne’e akontese dala hirak maibe governu liu husi instituisaun polisial no inteligen ladauk konsege identifika ka kaptura ema ka grupu ida hodi husu sira nia responsabilidade.

Hare ba aktus krimninal iha leten, liliu aktus tiruteius nebe’e ikus ne’e mosu maka hamosu kestaun, karik aktus ne’e nudar nakar baibain ka iha motivu politika ruma?

Resposta simples ba primeira kestaun dalaruma ita bele dehan katak sei la iha ema ida mak nakar hodi hakarak hasa’an risku nebe’e bo’ot iha nia vida, tiru ema ou halo tiruteios tamba deit razaun nakar an sich. Maibe, sosiadade politika iha nasaun ne’e hare katak  aktus tiruteios iha ligasaun ho intereses-politikas. Hanesan temi ona iha leten aktus krimi liu husi aktus kareta pajero mosu depois de Unmit deklara atu hokotu ninia missaun iha 2012, aktus tiruteios akontese ho tensaun ida a’as wainhira doadores sira hala’o hela enkontru iha Dili. No mos, aktus tiruteius ne’e mosu iha eventu politika ida nebe’e mosu figura potensia balun hakarak kandidata-a’an ba Prezidente da Republika iha eleisaun 2012. Kandidatu ida sente ‘ameasadu’ ho kandidatu seluk nia prezensa.

Hakerek’nain hakarak dehan, kualidades krimi hanesan temi iha leten karik mosu relasiona ho eventu politika iha rai laran. Aktus krimes liu husi tiruteius ka forma seluk nebe’e mosu semppre hamutuk ho eventu hirak hanesan temi iha leten, tambane’e ikus publiku buka hakait aktus krimes refere ho kompetisaun politika iha rai laran no aktus krimes ne’e bele mosu tamba mos iha intereses-politika ruma husi rai leur.

Wainhira mak aktus tiruteios hanesan temi iha leten mosu tamba intereses politika maka sei la taka probabilidades aktus hanesan sei akontese pre no pirante eleisoins geral nebe’e sei halo iha 2012 mai. Tamba tuir Hakerek’nain aktus nebe’e temi iha leten hatudu katak politiku Timor-Leste sei kontinua habitua-a’an uza kilat hodi kompete no kombate malun duke uza kompetisaun de ideias. Mos, wainhira habitua-a’an atu buka kombate imajen-ideias ho kilat maka politiku sira iha tendensia atu buka subar no uza kilat ka utiliza kilat’nain (militar/polisia) hodi alkansa sira nia objektivu politika. Maibe, utilizasaun kilat ho objektivu politika iha kontestu nasional sei la la’o ho buras wainhira individualmente ka institusionalmente militar no polisia tau a’an neutral iha jadres politika nasional. Liu neutralidade militar no polisia maka sei hamate espasu grupu-diskonhesidu nebe’e mak ik-ikus ne’e hamosu aktus tiruteios hodi havitima populasaun iha nasaun ne’e nia laran.

Relasiona ho tiruteios, informasaun nebe’e namlekar iha populasaun nia let dehan katak, primeiru, tiruteios ne’e mosu tamba iha grupu-intereses balun uza kilat restu husi akontesimentos tinan 2006 nebe mak estadu sidauk rekolha hotu, segundu, uza kilat nebe tama illegalmente husi rai-seluk. Terseiru, sala uza kilat legal nebe’e iha PNTL ka F-FDTL tamba ladauk iha gestao das armas ka weapons management nebe’e diak.

Weapons management nebe’e diak tenki mai husi governu no estadu. Governu no estadu presiza kria regulamentu hodi regula utilizasaun kilat no munisoins. Wainhira halo komparasaun entre F-FDTL no PNTL sobre potensia sala uza kilat, maka dalaruma membros husi instituisaun PNTL iha liu tendensia atu sala uza kilat tamba instituisaun PNTL rasik legalmente ladauk define membros PNTL ho deviza sa deit mak bele lori ka ka’er kilat/pistola, prezente kuaze membros PNTL hotu lori kilat, no instituisaun PNTL ladauk mos hari palhol ruma atu asegura no kontrola kilat no kartus iha instituisaun PNTL nia laran. iha ne’e weapons management sai nudar necesidade imediata ida atu halo atu nune’e bele hase’es membro F-FDTL no PNTL uza sala kilat no kartus. Governu ka estadu tenki iha uluk good will ida atu “rekolha” kilat no munisoins nebe’e sidauk maneija ho diak iha instituisaun PNTL nia laran antes de halo operasaun konjuta F-FDTL-PNTL. Karik la’e no relasiona ho informasaun nebe’e mak dehan mos katak tiruteius mai husi kilat legal nebe’e sala ninia utilizasaun maka implementasaun operasaun konjunta F-FDTL-PNTL sei opera-a’an rasik.

Relasiona ho aktus tiruteius no planu operasaun konjunta, Hakerek’nain hakarak sugere mos atu dahuluk governu no estadu tenki hala’o operasaun inteligen ho maduru atu nune’e bele detekta ka indentifika motivus no suspeitus husi aktus tiruteius nebe’e mosu iha nasaun ne’e. Bazeia ba informasaun ka data intelijen nebe’e validu maka estadu buka atu tetu, karik presiza hala’o duni operasaun tama-sai bairro ka hili hodi hala’o operasaun ho tipu seluk. Hakerek’nain sente konfuzu, tamba foin dadauk iha parte ida governu liu husi Sekretariu Estadu Siguransa rekonhese katak SNI (Servisu Nasional Intelijen) nia servisu seidauk maksimal hasoru aktus tiruteius refere, maibe iha parte seluk governu-estadu iha planu atu atoa situasaun ne’e liu husi operasaun konjunta F-FDTL-PNTL. Halo operasaun ida sem dadus intelijen nebe’e kredibel?! Operasaun konjunta presiza halo bazeia ba rezultadu analiza data intelijen nebe’e validu, se la nune’e maka dalaruma sei akontese mak paniku massivu iha populasaun nia let tamba deit operasaun konjunta, maibe kilat nebe’e mak sai nudar objektivu operasaun nian nunka mais atu hetan. ***End***

)*  Observador Politika no Sosial, Sobrevivente husi  Komite 12 de Novembro, no Dosente iha  Programa Postgraduasaun, Universidade da Paz, Dili.

Posted by TEMPO SEMANAL

Enkontro Maubisse II: Mari Manha (Manya) no Ameasa atu Estraga Enkontro Maibe Xanana ho Bispo Basilio Haraik Aan hodi Salva

TDF: Foin dadauk ne, iha enkontro iha Salaun Nobre Lahane, halao enkontru Maubisse II. Enkontro ne Igreja Katolika, liu hosi Bispo Basilio hosi Diocese Baucau mak loke no modera.

Tuir info nebe hetan hosi ema nebe tuir iha laran, enkontro ne falta witoan Falha tanba Mari ho Lu_0lo halo manha iha enkontro laran, no ameasa atu sai hosi enkontro. Amo Bispo Basilio do Nascimento, esforsa aan makaas akalma sira nain rua hodi bele tur fali iha fatin, no Primeiro Ministro Xanana, ho haraik aan, ses hodi fo fatin ba Mari ho Lu-Olo atu tur.

Enkontro ne rasik, halo ho intensaun atu halibur lideransa tuan ho lideransa emerjentes sira atu koalia konaba destinu rai ne nian, no oinsa kontribuisaun Partidos Politikus nian ba paz ho estabilidade iha eleisaun 2012.

Istoria konaba hahalok Manhozo ne komesa nune: Bainhira to iha fatin enkontro dadesan ne, komisaun organizadora tau tiha ona naran lideres historicos sira ho lideres emerjentes hosi partidus politikus sira iha meza idak-idak. Lideres istoricos tur iha Oin liu, no lideres emergentes hosi partidus politikus tur iha karaik.

Mari ho Lu-Olo to ba, tanba konsiderado lideres istorikus sira nia kadeira hamutuk ho Maun Xanana ho Ramos-Horta sira. Maibe Mari Alkatiri ho Lu-Olo tur iha segunda fileira, no bainhira hare ida ne, Mari ho Lu-Olo komessa rabuja no muda ba fali tur iha kadeira nebe tuir lolos, Arsenio Bano, Jose Manuel Fernandes ho Josee Reis mak tur, hodi haruka Arsenio Bano ba tur fali iha kotuk.

Hare ba ida ne, Amo Bispo Basilio haraik aan, no gava mari Mari Alkatiri iha nia leitura de abertura. Bainhira ba hemu tiha  kafe, no fila fali ba enkontro, Lu-Olo ho Mari Alkatiri komesa fali ona halo rabuja. Sira alasan dehan naran sira iha meza leten (tuir lolos Arsenio Bano, Jose Manuel Fernandes ho Jose Reis nia kadeira) ne laos sira nain rua nia naran. Mari Alkatiri ho Lu-Olo hamriik kedas no protesta, hodi ameasa katak sira atu sai ona hosi enkontro.

Amo Bispo Basilio, maske hatene katak Mari ho Lu-Olo nia moras maka ne duni, dala ida tan husu deskulpa ba sira nain rua nebe halo ema hotu sente ladiak. Tuir lolos, amo Bispo bele hosik sira sai, maibe, tanba deit komitmentu Igreija Katolika nian ba paz ho estabilidade, amo Bispo Basilio haraik aan hodi husu deskulpa.

Hare ba ida ne, Maun Xanana s’ees an hosi nia kadeira, hodi loke tan espasu hodi fo fali Mari ho Lu-Olo atu tur iha nia fatin. Maun Xanana rasik ba tur fali iha fatin seluk hamutuk ho Fernando lasama. Situasaun ne halo ema barak mak moe no sente ladiak baa mo Bispo Basilio tanba deit kaprixu Mari ho Lu-Olo nian.

General Taur Matan Ruak ho Brigadeiro Lere Anan Timur, hare hahalok ne, doko ulun hodi hamanasa hodi bisu-bisu ba malu, no lider partidu politiku seluk mos hamanasa, tanba sira hare hanesan hahalok ida "dibuat-buat".

Partisipante ida hatete katak, nia nunka fiar katak Mari ho Lu-Olo ne laran metan nune. Sira nia atuasaun ne mos hatudu falta de respeito ba amo Bispo, Padre Martinho no liu-liu ba Igreija Katolika.