segunda-feira, 27 de junho de 2011

Amo Don Carlos Filipe Ximenes Belo la haluha ninia belun boot Xanana Gusmao nia tinan, ne'ebe haruka mos puisia ida atu haruka labarik ida atu lee iha ninia aniversariu, maibe la too de realisa tamba hau ata mos liur. Neduni makskui liu ona hau post deit blog ida nee.



ANIVERSÁRIO MAUN BOOT XANANA GUSMÃO
                        (20 DE Junho de 2011)

                        Lia Menon hosi Labarik Sira

            Maun Boot Xanana Gusmão: Uluk knana’in atan há’u husu deskulpa tan ba há’u labarik kiik ida, bolu ita boot, Primeiro Ministro Timor-Leste nian, Maun Boot.
Tebes duni, Ba ami labarik sira, Timor oan tomak, Ita boot ami nia Maun Boot, ami nia Aman, no ami nia Belun!
            Ohin, ita Boot nian Tinan. Ilha loron kmanek ida ne’e, hau lori Labarik tomak nian naran, hato’o PARABÉNS  ba Maun Boot Xanana Gusmão!
            Ami haksolok ho Maun Boot nia loron moris; ami agradese ba Aman Maromak, grasa moris nian! Ami hasa’e ba Lalaehan ami nia orasuan mukit, atu Na’in Maromak haraik nafatin isin diakno vida naruk  ba Maun Boot.
            Ami Labarik sira no Timor oan tomak, la haluah Maun Boot nia Kontribuisuan ba ita nia Pátria, Timor-Leste!
Maun Bootmak mak ami  nia Assuw’ain, ami nia Libertador, ami nia Prezidente da Repúblika ba dala uluk, ami nia Primeiro Ministro.
            Ami la halu’ha Maun Boot nia terus no susar atu lori Povu Timor Loro Sae ba Liberdade no Indepenensia.
 Maun Boot hetan susar no terus iha Ailaran, iha Kadeia Cipinag, iha Jakarta. Maibé Maromak tulun nafatin ita boot, hodi to’o ikus harii duni Nasaun ida, Nasaun Timor-Leste! Ho Maun Boot nia serbisu, Timor oan sira  bele hetan progressu, paz, justisa no liberdade.
            Tam ba ne’e, iha loron Maun Boot nia Tinan, ami hato’o Obrigado wain.
Ami Labarik sira hotu, hosi Loro sa’e to’o Loro monu, hosi Tasi mane no Tasi feto, sei hakotu lia katak ami sei estuda didiak, sei obedese inan no aman no professor sira,  sei banati tuir Maun boot nia hahalok, atu bele sai ema no sidaduan diak.
            Atan há’u sei la dada tan lia. Dala ida tan, hau hato’o PARABENS AD MULTOS ANNOS! Há’u husu ba Nai Maromak atu haraik ba Maun Boot vida naruk, isin diak,  no grasa wa’in ba ita Boot nia Família sira.
            Há’u nia liafuan to’o deit iha ne’e, obrigado barak ba Ita Boot nia atensaun.

            Porto, 20 de Junho de 2011.

CARTA AO SECRETÁTIO-GERAL DAS NAÇÕES UNIDA, PÉREZ DE CUELLAR.


Iha k nia semana ida liu ba hau ata Ilidio X da Costa hetan tan fali email ida ne'ebe mak amo Don carlos Filipe Belo, SDB haruka mai hau konaba karta ne'ebe uluk nia rasik haruka ba ONU iha tinan 1989 atu husu Referendum. Atu hatene saida deit mak nia hakerek iha karta ne'e nia laran, mai ita lee ninia karta iha okos ne'e. 
CARTA AO SECRETÁTIO-GERAL DAS NAÇÕES UNIDA, PÉREZ DE CUELLAR.

Diocese de Díli-Timor Oriental
Dili, 6 de Fevereiro de 1989

                                                      Sua Excelência Dr. Perez de Cuellar
                                                      Dig.mo Secretário-Geral das Nações Unidas
                                                      New York - USA

Excelência:
      Antes de tudo, permita-me que lhe apresente as minhas sinceras e respeitosas saudações.
Tomo a liberdade de escrever a Sua Excelência o  Senhor Secretario Geral para levar aos eu conhecimento que o processo da descolonização de Timor Portugês ainda não está resolvido pelas Nações Unidas e convém não deixá-lo no esquecimento.
Para nós, o Povo de Timor, pensamos que temos de ser consultados sobre o destino da nossa terra. Por isso, como responsável da Igreja católica e, como cidadão de Timor, venho pedir ao Senhor Secretário-Geral, para iniciar em Timor o processo de descolonização o mais normal e democrático que é a realização de um REFERENDUM.
O Povo de Timor deve ser ouvido através de um plebiscito quanto ao seu futuro. Até agora, o povo não foi consultado. São os outros que falam em nome do povo. É a Indonésia que diz que o povo de Timor Timur já escolheu a integração, mas o próprio povo de Timor nunca disse isso. Portugal que deixar ao tempo a resolução do problema. E nós vamos morrendo como povo e como nação.
O Senhor Secretário-Geral é democrata e amigo dos direitos humanos. Sua Excelência que demonstre com factos o respeito pelo espírito e letra da Carta das Nações Unidas que concede a todos os povos deste Planeta o direito de escolherem o próprio destino livre, consciente e responsavelmente.
Excelência, não há modo mais democrático de saber a vontade suprema do povo timorense, que a realização de um REFERENDUM promovido pelas Nações Unidas para o povo de Timor.
      Agradecendo ao Senhor
Perez de Cuellar toda a simpatia para com o povo de Timor, termino renovando os meus cumprimentos.
Com votos de admiração e respeito,

      D. Carlos Filipe Ximenes Belo, SDB
      Bispo Tit. de Lorium
      Administrador Apostólico de Dili

CNRT Halo Konsolidasaun Iha Railako

CNRT Halo Konsolidasaun Iha Railako


Monday, 27 June 2011 08:55


CJITL Eleisaun, Partidu Kongresu Nasional Rekonstrusaun Timor Leste-CNRT halao Konsolidasaun hodi hametin estrutura Partidu nian iha Railako, Ermera.


Iha Sábdu 25/6, CNRT kontinua habelar no fahe infomasaun ba ninia militante no simpatizante sira iha Distritu Ermera Sub-distritu Railako.


Iha Subdistritu Railako iha suco sia (9) mak hanesan suco sama Lete, Railako Leten, Deleso, Matat, Titokoluli, Fatukero, Tarasu, Lehu,no aldeia hamutuk tolunulu resin rua(32).


Iha kosolidasaun ne’e Sekretáriu Jeral Partidu CNRT Dionísio Babo hateten katak Partidu CNRT la’os foin maka harii maibe CNRT liu husi prosesu ida naruk tebes no iha estrutura nia laran mesak ema veteranus deit.


“Partidu CNRT la’os foun ba imi sira maibe liu husi prosesu naruk ida maka ema barak tenke fakar ran, barak maka terus, tanis, ruin, no sira ne’ebé maka halibur a’an iha Partidu CNRT nia laran ema veteranus deit” dehan Dionisio Babo iha konsolidasaun ne’e.


Nia mos husu ba estrutura tomak iha baze tenke servisu maka’as liu tan atu bele habelar Partidu CNRT iha Railako, hodi nune’e bele manan absoluta.


Ita mos tenke mantein nafatin ho ita nia partidu hodi halao programa partidu nian lalika monu ba manobra politika sira ne’ebé maka agora dadaun lao iha ita nia le’et.

Sekretáriu Jeral Partidu CNRT ne’e mos apresia tebes ho governu nia programa hodi fó ajuda ba idozos no invalidu sira no hariikapital humanu ba juventude sira.(Domingos da Silva/CJITL)

Xanana, Don Carlos Filipe X. Belo Iha Fahi Luan



Liu husi kontaktu email, amo Don Carlos Filipe Ximenes Belo, SDB haruka ninia historia badak ida mai hau atan konaba oinsa hasoru malu ho maun boot Xanana Gusmao iha tempu resistensia nia laran. Amo mos kestiona katak historia resistensia tenki hahu hakerek no fahe mos ba estuidante sira atu nune sira hatene historia pasadu ba resistensia hodi hametin espiritu de nasionalismu no patriotismu. Atu hartene klean liu konaba historia ne'e, bele haree e lee iha paragrafu tuir no too remata.
 
Iha tinan rihun ida atus sia sia nulo resin ida (1991), há’u ba halo vizita pastoral ba Paroquia Viqueque. Iha nebá  fo krisma no fo bensaun ba Kapela Uma-Tolu (Dilor-Lacluta). Serimónia nee, halao iha loron Domingo. Lorokaraik, ami fila ba Dili, liu hosi Paroquia Ossu. Tan ba tempu nebá kalan ona, Padre Sancho Amaral, Pároco de Ossu, husu ami atu kalan nee, toba iha nebá. Wainhira mai han hotu (janta), padre Sancho hakbesik-an hodi dehan:
- “Amo bele hasoru malu ho “Tamu”ida ka lae?”
Há’u husu hikas: -“Tamu ne’e sé?”
Padre simu hodi hatan: “Komandante boot Ai-laran nian, Xanana…”.
-“Xanana! Nia iha nebé?
-“Iha uma kotuk nebá.Nia to’o hori kalan, no fo lia menon, katak hakarak hasoru  malu ho Amo Bispo.
-“OK, bele…mas iha ne’e, ema barka-barak los nee…”
Padre Sancho hatan:  “Amo Bispo hein lai oitoan. Hau ba haree uluk fatin no situsaun iha liur nebá”…
Liu tiha minutu lima, padre Sancho fila ba Residência, tama ba hau iha  nia quarto, hodi dehan: “Amo bele hiit-aan mai…”
Ami sai ba liur, liu hosi dapur oin, e depois, liu ba uma kotuk…Iha nebá, iha quarto kiik no kloot ida nebé Xanan subar ba. (Ohin loron, quarto ne’e, ema uza ba fahi luhan)
Hau tama ba quarto ki’ik no kloot ne’e, hodi kaer liman ho Xanana.
Iha quarto nebá ami na’in rua mesak. Padre Sancho, iha liur, la’o ba la’o mai hodi “jaga”.
Komandante hahú ko’alia iha lian Português. “Amo Bispo kala rona notisia katak Deputados sira hosi Portugal, iha fualn Novembru, sei mai vizita Timor.
Povu Timor Loro Sa’e hein daudaun Deputados sira hosi Parlamento Português. Neé tempu diak ida, atu ita hatudu ba mundo tomak ita nia direitu. Hau sei  buka dalan atu  bele hasoru malu ho Parlamentares sira.

Buat nebé há’u hakarak ko’alia ho Bispu, bele karik, Igreja halo missa boot ida iha Catedral, atu ema barak bele assisti.
Missa ne’e bele bolu “Missa de Acção de graças”, atu agradese Maromak tan ba vizita. Ami husu Bispu atu fo autorizasaun atu missa ne’e bele selebra”...
 Atan hau hatan:
- “Senhor Comandante, Igreja iha Povu nia sorin, kompreende Povu Timor nia terus no susar. Maibé atu halo missa “de agradecimento” ba Parlamentares Portugueses, kona ba ne’e, hau tem que ko’alia uluk lai ho Amo lulik sira. Hau labele deside mesak”.
“Depopis, tuir ha’u nia hanoin, vizita nee, buat politiku ida. Missa, buat ida relizioju. Ita la bele kahor politica ho missa. Maibé, konforme hau katak sai, há’u tem que ko’alia lai ho Amo lulik sira iha Dili”. Xanana nonok deit. Tuir mai  ami koalia kona ba buat seluk.

Hafoin há’u husu, “Komandante sira, agora ne’e hela iha nebé?”- Nia hatan: “Ami iha karaik nebá”. Maibé, Xanana la fo sai naran fatin nebé nia ho niania grupu hela ba.
Tuir mai, ami despede malu tiha hau fila ba residência. Xanana hela nafatin iha quarto nebá.
Dadersan ami fila Dili. Há’u hatene deit katak, hau nia  “supir” Mau Kai tula iha kareta laran karol boot ida ho Xanana nia sasan, nebé nia lori ba entrega iha Taibessi.

Iha Lecidere, amo luik sira halibur atu ko’alia kona vizita Deputados Portugueses sira nian ba Timor. Iha reuniaun ne’e, ami hola desum rua : ida, Bispo no Conselho Presbiteral sei hakerek Surat pastoral ida ba sarani sira Timor ha laran. Rua: kona ba buat nebé Xanan husu, atu halo missa iha Catedral, ami la konkorda, tan ba ita labele kahor relijiaun ho politika; razaun seluk, tuir ami nia honoin, missa boot ne’e bele fo okaziaun atu jovens sira halo “demonstrasi”, e bele hetan reasaun maka’as hosi tentara sira.

Porto, 15 de Junho de 2011.
Dom Carlos Filipe Ximenes Belo

domingo, 26 de junho de 2011

(1) Mari Alkatiri hakarak salva an, hahu tabele ba naran Xanana: (2) Sunu Bandeira,probaganda baratu no uja metodo antiga

Sekretariu Jeral Partidu Fretilin/Revolucionariu, hahu dadaun buka dalan ba salva an. Iha dalan barak, oinsa maka fila lalais ba kaer ukun ka poder.Kadeira poder ne’e ba Mari Alkatiri ne’e, la hetan ne’e ladiak. Kalan toba la dukur, iha metodu rihun ida ho resin maka uja no buka aplika oinsa maka fila lalais ba kaer ukun. Hela kleur liu nudar Oposisaun ladiak,tanba ne’e maka wainhira AMP foin hahu ukun, Mari Alkatiri ho ninia diskursu katak target fulan nem (6) to’o tinan ida (1) AMP monu. Promete liu husi mobilize massa ba Marcaha ba Paz. Ikus mai iha 20 Maio tinan 2009, bandeira Monu, Mari Alkatiri hananu katak bandeira monu, governu Monu, Xanana monu.
Mari Alkatiri buka sai sik dor ida, maibe ninia sik sira ne’e dala barak maka faila.Tanba ema ne’ebe atu sik buat ruma los,tenki fiar ba buat ne’e,maibe Mari Alkatiri la fiar no hatene maka halimar nanal deit,bobar lia tun sae, tinan 3 ba kotuk dehan aat ba Xanana,insulta tun sae. Ikus mai dehan diak fali ona,atu salva husi tahu laran. Afinal lolos ne’e maka Mari Alkatiri maka iha tahu laran,oinsa uja Xanana hodi hasai nia husi tahu laran. Hanesan mos Mari Alkatiri uja naran Fretilin hodi ba kaer ukun,uja naran sira hanesan Rogerio Lobato hodi kaer ukun,ikus mai nia husik hela sira ne’e. Agora objektivu maka uja Xanana hodi atinji ba ninia objektivu pesoal maka fila ba kaer ukun no manipula ba aparelu poder politika,poder ekonomika no judicial! 
 


Sunu Bandeira,probaganda baratu no uja metodo antiga

Dili. Foin dadaun ne'e, komunidade hakfodak ho asaun sunu bandeira iha Suku Bekora,Sub-distritu Cristo Rei, Distritu Dili. Tuir sasin iha terenu katak, sunu bandeira ne'e provoka husi klosan sira husi partidu balun ne'ebe hemu tua to'o lanu tiha hafoin ba sunu iha bairo ne'ebe laos pertence ba partidu ne'ebe ninia bandeira sunu ne'e. Provoka reasaun husi klosan sira husi partidu ne'ebe maka sira nia bandeira hetan sunu. Tuir sasin husi sra. Bisoko ne'ebe konsidere nudar,"Keta Hakfodak Ba Ilustrasaun Polítika Sira Ne’e (http://partidocnrt.com)". Hakerek iha web CNRT nian,"Iha parte ida ne’e, hamosu provokasaun atu halo povu hakfodak no halai tan maibe povu la’os beik atu monu tan ba raikuak . Povu hatene ona saida maka diak no saida maka aat tamba ne’e husik povu maka deside nia hakarak tuir razaun no vizaun polítika ne’ebé partidu sira hato’o ba povu iha Nasional to’o Baze liu husi sira nia programa.
Iha parte seluk, hamosu provokasaun ne’e atu destroi relasaun no konfiansa povu ho lider politiku sira no lider ho lider sira. Ida ne’e sintoma moras politiku nia ne’ebé seidauk tasak. Ida ne’ebé halo ka sunu Bandeira ne’e karik nia la’os ema timoroan, se nia ema rai nain tenke hanoin uluk maka halo asaun la’os halo nara-naran deit.
“Ita tenke konsiente ba saida maka ita halo tamba bandeira ne’e objetu ida ne’ebé laiha liafuan ,ita mos tenke hanoin katak bandeira ne’e ema barak sosa ho ran , nia nega matebian sira nia ruin no ran, matebian sira sei husu no hare nia.(idem)”.


Se maka moris iha okupasaun Indonesia nia ukun,sunu bandeira ne'e probaganda ne'ebe konsidere nudar baratu no uja metodu ne'ebe uja iha Indonesia nia ukun. Oinsa maka sunu ka destroe objektu ne'ebe simboliku ka sagradu hodi provoka hirus ka eufuria husi komunidade. Exemplo deit, iha tempo okupasaun,dala barak maka destroe objektu sagradu sira hodi provoka hirus husi komunidade hasoru okupasaun Indonesia. Ida ne'e pratika ida iha tempo okupasaun nian. Agora mos hanesan,laos tempo ona karik.

Publiku mos kestiona ba Partidu Oposisaun Fretilin ne'ebe uja momentu ida ne'e hodi halo probaganda. Liu husi Parlamentu Nasional,liu media, hotu-hotu hananu muzika katak "Sunu bandeira bele provoka instabilidade". Karik ida ne'e duni maka objektivu, maibe hare husi reasaun komunidade,liu husi sasin sra.Bisoko no sel-seluk tan hatudu katak, povu mos matan moris no neon nain hela,lakohi monu tan ba lasu sira ne'e!

quinta-feira, 23 de junho de 2011

Keta Hakfodak Ba Ilustrasaun Polítika Sira Ne’e

Addthis
 
Dili- Relasiona ho kazu Becora “ sunu Bandeira Fretilin” , “hau nudar membru povu no sidadaun Timor nian hakarak hateten deit katak ita nudar timoroan keta hakfodak ba ilustrasaun polítika sira ne’e tamba ema ne’ebé hela iha Timor durante Invasaun Indonésia hatene ona ilustrasaun polítika sira ne’e”.
Tenik Bisoko, iha nia servisu fatin, loron 22/06/2011.

Iha parte ida ne’e, hamosu provokasaun atu halo povu hakfodak no halai tan maibe povu la’os beik atu monu tan ba raikuak . Povu hatene ona saida maka diak no saida maka aat tamba ne’e husik povu maka deside nia hakarak tuir razaun no vizaun polítika ne’ebé partidu sira hato’o ba povu iha Nasional to’o Baze liu husi sira nia programa.

Iha parte seluk, hamosu provokasaun ne’e atu destroi relasaun no konfiansa povu ho lider politiku sira no lider ho lider sira. Ida ne’e sintoma moras politiku nia ne’ebé seidauk tasak. Ida ne’ebé halo ka sunu Bandeira ne’e karik nia la’os ema timoroan, se nia ema rai nain tenke hanoin uluk maka halo asaun la’os halo nara-naran deit.

“Ita tenke konsiente ba saida maka ita halo tamba bandeira ne’e objetu ida ne’ebé laiha liafuan ,ita mos tenke hanoin katak bandeira ne’e ema barak sosa ho ran , nia nega matebian sira nia ruin no ran, matebian sira sei husu no hare nia.”

Nia mos hateten tan katak bainhira timoroan ida konsiente ba nia asaun maka nia sei hatene resolve buat ida ne’ebé nia halo. Maibe bainhira nia ema hanesan “ cavalo mandado” tamba matan fuan naklosu ba ema nia sasan maka nia rasik sei tama ba raikuak. Hodi nia hahalok dun matak fali Partidu CNRT ne’e la’os tamba se nia ema militante CNRT nia la halo arbiru.

Doutrina CNRT hanorin atu respeita ema seluk nia direitu no iha demokrasia laran tenke respeita malu. Ema bo’ot sira hateten ida, ki’ik sira halo seluk, ida ne’e la’os doutrina demokrasia nia. Nia sunu bandeira ne’e nia rasik sunu nia an tamba viola doutrina demokrasia nia.

“Hau mos hakarak hateten tan katak timoroan ne’ebé lahatene polítika demokrasia nian lalika hatudu an tun sae deit tamba nia bele oho an rasik.” Dehan Bisoko.

Source: http://partidocnrt.com

O Governo do Xanana nao Fez Nada? Vamos la ver!

De Um Leitor!

- O governo resolveu a crise de 2006 e problema dos 200.000 deslocados internos por causa da inabilidade do governo Fretilin para garantir a estabilidade naquela altura e porque o Mari Alkatiri permitiu os seus ministros a distribuirem armas de guerra aos milícias (seguransa secreta) da Fretilin.

- O governo do Xanana, desde 2007, começou a pagar subsídios de terceira idade, para os aleijados, veteranos, viúvas e orfãos de guerra.

- O governo do Xanana, desde 2007, distribuiu maquinas de agricultura aos agricultores e que resultou em aumento da produção.

- O governo introduziu um programa de projetos de infra-estrutura por todo o país implementados por companhias timorenses distribuir assim a riqueza a todas as partes do país e produzindo melhorias.

- O governo do Xanana, desde 2007, pagou centenas de bolsas estudo para desenvolver recursos humanos capaz que beneficiará Timor-Leste no futuro. Muitas bolsas de estudo incluiem estudos na área dos recursos naturais como na área petrolífera que é tao importante para que Timor-Leste pode defender seus interesses neste campo.

Estas e muitas outras medidas do governo do Xanana que resultaram na reducão da pobreza em 9% como diz estatísticas de todas as instituições internacionais relevantes como o Banco Mundial e a PNUD. O aumento da expectativa de vida dos timorenses para mais 2,5 anos de vida.

- O governo comprou dois barcos de patrulha para defender a soberania Timorense atraves do impedimento da pesca ilegal que custa ao país muitos milhões de dolares cada ano. Mais compras estão no plano.

- O governo do Xanana, desde 2007, investiu forte no programa de electrificação nacional que vai fornecer eletricidade 24 horas por dia, que é um requisito básico ba o futuro desenvolvimento nacional para todos os sectores. Em Novembro de 2011 Dili e Manatuto vai começar a beneficiar com isto, e depois todos os distritos até o meio do próximo ano.

Estas são somente alguns ezemplos entre muitos exemplos de programas e projetos que tem sido e vao continuar ser implementados pelo governo.

O governo continua a pagar as pensões às figuras do antigo governo e parlamento como Mari Alkatiri, Luo-lo, etc e tambem pagar pelas suas luxuosas residências, novos jeeps cada 5 anos, consultores pagos demais mas que fazem nada, condutores, beneficios de saúde para eles e as famílias, 2 viagens ao estrangeiro por ano para eles e as famílias, escritórios com todas as facilidades com tambem internet. [sem qualquer proveito para nação]. Tudo isto graças a Pensão Vitalícia que a Fretilin conseguiu aprovar de pressa pouco antes de perder o poder.

Mas penso que não é suficiente e muito mais tem que ser feito.

O governo ja fez muito nada nos últimos 4 anos.