segunda-feira, 4 de abril de 2011

Kazu Lugu: Entre Imunidade no Suspensaun


Filipe Rodrigues Pereira*

Prosedimetus legal ba akuzasaun abuzus de poderes no ma gestaun husi Ministerio Publiku (MP) ba Vice PM (VPM), Dr. Jose Luis Guterres (Dr. Lugu) la’o ona kuaze tinan rua resin. Ho no liu husi prosedimentu nebe’e han tempu naruk halo kazu ne’e hetok sai komplikadu liu tan. Komplikasoins iha prosedimentus judisiarius halo publiku konfuzu, hanesan Timor-Leste nasaun ida la’os moris iha republika-demokratika maibe moris iha “republik mimpi” (republika imaginativu). Moris iha ”republik mimpi” ho signifikasaun ida katak, ulun-bo’ot sira ohin kalan toba-mehi, aban hader hakarak buka atu realiza ninia mehi sem hakarak buka atu hetene katak nasaun ne’e hamrik iha lei nia leten.

Prosedimentu legais ba kazu Dr. Lugu nebe’e mak daudaun ka’er kargu nudar VPM hetan atensaun a’as wainhira Dra. Ana Pessoa sa’e ba ka’er kargu nudar Prucoradoria Geral da Republika (PGR). Ema barak konsidera katak tamba Dra. Ana Pessoa ninia backgroundpolitika nebe’e mai husi partidu Fretilin maka ikus mai hetan kondenasaun katak Dra. Ana Pessoa politiza kazu ne’e liu husi desizaun legais MP nian. Kondenasaun ne’e los ka la’e, klaru que tempu mak sei justifika. Maibe difisil teb-tebes ba publiku atu ta’u ses figura Dra. Ana Pessoa husi partidu opozisaun, Fretilin ba prosedimentus kazu refere. Sa’a-tan wainhira prosesa kazu ida nebe’e iha relasaun ho governantes sira. Impresaun katak prosedimentu ba kazu ne’e tamba politika balas-dendam susar atu nega.

Wainhira publiku sei konfuzu ho konsekwensia legal surat suspensaun husi PM Xanana ba VPM, Dr. Lugu tamba ka’er hela k’nar nudar PM interinu iha tempu hirak liuba, juiz sira iha tribunal hafodak tan publiku ho tribunal ninia surat ba Parlamento Nasional (PN) nebe’e husu atu PN fokit-sai imunidade ba VPM nudar membro do governo. Mosu reaksaun husi Deputados balun iha PN katak membros do governo la’iha imunidade. Klaru ke publiku sai bilan ho aktus hirak temi iha leten ne’e hotu. Nasaun ne’e hanesan la’iha lei, id-idak halo ninia aksoins ka desizoins tuir id-idak nia gostu. Tribunal, instituisaun nebe’e ema tau fiar atu fo’o justisa no lia los ba kada akuzasoins nebe’e mosu, ikus mai “monu mos” ba xadres politika nebe’e politiku’nain sira joga. Tamba sa?

Iha nivel akuzasaun nian, la’iha baze legal ida mak fo’o dalan ba tribunal atu husu PN hasai-imunidade ba VPM, Dr. Lugu. Wainhira sei iha nivel akuzasoins no prosesu judisiarius bai-bain maka sei la presiza fokit-sai imunidade husi membro do governo ida. Artigu 114 Konstituisaun Timor-Leste hateten: “membru do governu labele detidu ka dadurwainhira PN seidauk fo’o lisensa, bele deit wainhira nia halo krimi nebe’e bele simu kastigu ida ho limite maximu bo’ot liu tinan rua ka ema ka’er rasik ho liman”.

Artigu 114 tau proibisaun katak, wainhira membro do governu ida halo krimi nebe hetan ameasas prizaun tinan 2 ba kraik maka sei la’bele detidu se wainhira la’iha autorizasaun husi PN. Karik ameasas ba prizaun bo’ot liu tinan 2 maka klaru tuir artigu 114 la’presiza tan autorizasaun husi PN atu halo detensaun. Husu autorizasaun ba kazu nebe’e hetan ameasas prizaun bo’ot liu tinan rua, maka klaramente hatudu instituisaun estadu nian halo komik ba publiku atu bele hamnasa. Artigu 114 nebe’e ho sub-titulu “Imunidade ba Membro Governu Nian” fo’o garante imunidade ba membros do governos ho kondisoins. Imunidade bele husu ba PN atu fokit-sai ou imunidade bele mos direitamente “haksoit-sai” tamba lei haruka wainhira membro do governo ida presiza hatama ba prizaun karik komete krimi ruma.

Hare ba’a kazu VPM, Dr. Lugu iha area prosesu judisiariu nebe’e la’o ho ”i’is-bo’ot” no halo konfuzaun iha publiku nia let maka mosu kestoins, surat husi tribunal hodi husu PN fokit-sai imunidade VPM, Dr. Lugu ninia objectivu saida?! Surat tribunal refere hamosu impresaun ka “indikasauan” ida katak, depois de PN fokit-sai imunidade VPM, Dr. Lugu nian maka tribunal hakarak atu fo’o detensaun/sulan VPM ba prizaun hodi hein prosesu judiasial ne’e la’o to’o rohan. Impresaun ne’e mosu tamba la’iha razaun legal seluk atu fokit-sai imunidade ne’e, se la’os atu sulan akuzadu ba prizaun tuir artigu 114 Konstituisaun RDTL haruka. Karik tribunal hakarak julga kazu VPM, Dr. Lugu nian maka lolos ho deit suspensaun, naton ona ba tribunal atu kontinua halo prosesu ba kazu ne’e. Artigu 113 numeru (1) Konstituisaun dehan: “wainhira membro governu ida akuzadu loloos (difinitivu) ba krimi nebe’e bele simu kastigu iha kadeia bo’ot liu tinan rua nian, tenki para halo servisu atu bele foti prosesu”. “Foti prosesu” ninia signifikasaun tuir Hakerek’nain katak, prosesu judicial tomak, prosesu husi MP to’o iha prosesu julgamentu iha tribunal.

Tuir Hakerek’nain ho kazu VPM, Dr. Lugu refere, lolos tribunal foin to’o iha faze atu halo suspensaun ka la’e ba VPM, buat nebe’e mak PGR husu antes ona, no buat nebe’e mak lolos VPM Dr. Lugu mos fica preparadu ona hodi hato’o ninia defeza de honra iha tribunal. Tribunal lolos foin to’o iha ‘ordem’ nebe’e artigu 113, sidauk “to’o tempu” atu tribunal hakat-liu artigu 113 nebe’e koalia sobre suspensaun ba artigu 114 nebe’e temi konaba imunidade. Tamba artigu 114 relasiona ho detensaun ka kaer argidu/akuzadu ida hodi sulan ba prizaun, “la’iha” relasaun ho suspensaun.

Koalia konaba suspensaun tamba akuzasaun, durante ne’e publiku mos akompanha, antes de Tribunal Distrital Dili husu atu PN fokit-sai imunidade ba VPM, Dr. Lugu, mosu mos ona polemika sobre surat PGR nian nebe’e husu VPM ninia suspensaun. Karik atu hare didiak, maka iha nasaun ne’e PRG ka Ministerio Publiku (PM) mak ka’er k’nar nudar “Advogado Estado” nian atu defende estadu nia intereses hodi halo akuzasoins. Akuzasaun tenki mai husi MP, akuzasaun la’os mai husi tribunal. Tribunal ninia dever maka atu halo julgamento ba kada akuzasoins nebe’e MP hatama. Tamba MP ninia kompetensia mak ser akuzador, maka PGR mak iha ‘direitu perogativu’ no obrigasaun legal atu fo’o kriterius ruma katak akuzasaun ida difinitivu ona ka sidauk. Ou minimal ita hotu tenki iha persepsaun ida katak, wainhira kazu ida MP akuza ona ba tribunal no iha ona numeru registu ka iha ona loron atu halo julgamentu maka akuzasaun ne’e definitivu ona. Problema akuzasaun ne’e iha fundamentu ka infundada klaru que tama ona ba materia julgamentu nian nebe’e sai nudar kompetensia juizes sira nian.

Mos, wainhira temi konaba akuzasaun ida definitiva ka la’dauk definitiva, Kodigu Prosesu Penal (KPP) RDTL nian “la-hatan” saida mak artigu 114 Konstituisaun hakarak no haruka. Artigus iha KPP la’temi klaru saida mak “akuzasaun definitivu”, tamba ne’e ikus mai hamosu konsekwensia, ema id-idak buka hodi koko halo interpretasaun ba artigus KPP tuir id-idak nia hakarak, especialmente ba kazu VPM nian konaba “akuzasaun definitivu”. Wainhira id-idak halo interpretasaun rasik ba lei maka lei bele lakon buat nebe’e ema temi hanesan princípio certain of law (asas kepastian hukum).

Dalabarak iha nasaun ne’e princípio certain of law hasoru dezafius oi-oin. Ezemplu ida hanesan polemika nebe’e mosu sobre “akuzasaun definitivu” ne’e tama iha instituisaun nebe’e nia kompetensia?! Lolos la’iha problema tamba alem de iha KPP nebe’e temi instituisaun id-idak nia kompetensia, tribunal mos iha ona esperiensia halo julgamento ba membro do governo balun iha pasadu. Polemika ne’e mosu tamba deit mosu diskonfiansa ba PGR, nebe’e dehan MP halo akuzasaun bazeia ba politik balas dendam no sel-seluk tan. Karik mak diskonfiansa ne’e mosu ba Juiz sira iha tribunal maka ho KPP (Kodigu Prosesu Penal) nebe’e vigora iha nasaun ne’e, ita mos kala sei halo polemika hodi dehan “akuzasaun difinitiva” iha PGR nia liman. Ida ne’e depende deit ona ba id-idak nia intereses. Karik mak diskonfiansa ne’e mosu ba estrutura-lideransa instituisaun rua ne’e hotu (MP no Tribunal Distrital i Tribunal Rekursu) saida mak atu akontese iha nasaun ne’e?!

Bazeia ba prosedimentos judisiarius ba kazu VPM, Dr. Lugu nebe’e leva tempu ida naruk tebes ona no ho ninia ko’or no i’is oi-oin, hein katak tribunal bele hola inisiativa foun hodi prosesa kazu VPM Dr. Lugu mais rapida atu nune’e bele garante direitu no la fo’o impaktus negativus ba VPM Dr. Lugu nudar akuzadu no sidadaun iha nasaun ne’e. Mos,la’hamosu impressaun katak kazu ne’e definitivamente sei tesi molok tama ba eleisaun geral 2012 atu nune’e bele afekta VPM Dr. Lugu ninia personalidade nudar ema politiku. ***End****

*Observador Politika no Sosial, Sobrevivente husi Komite 12 de Novembro, Dili
publicada por FORUM HAKSESUK @ 4:20 PM

PROSTITUISAUN BURAS IHA SIDADE DILI


.
JOSEFA PARADA – SUARA TIMOR LOROSAE – 04 abril 2011

DILI – Pratika prostituisaun iha sidade Dili oras nee buras tebes. Pratika nee laos halao deit iha bar-bar, otel ou restorante nebe dala barak uza sira kole hodi hetan rendementu, maibe atividade nee komesa tama ona iha bairo-bairo.

Identifika ona fatin lubuk ida sai ona hanesan lokalizasaun ba pratika prostisaun, fatin hirak nee barak liu iha komunidade nia leet. Inan feto ka alin feto sira barak halao atividade nee iha uma nebe sira hela ba, iha fatin lokalizasaun ida kompostu husi ema nain lima too sanulu, maioria mai husi lokal no Estranjeiru. Pratika nee buras tanba feto timor oan sira barak hakarak hetan osan lalais ho faan aan.

Xefi Suku Akadiru Hun, Juvenal da Conceicao, hatete iha Akadiru Hun iha ona lokalizasaun nebe halao iha uma deit. Atividade nee laos halao husi feto timor oan sira, maibe involve feto husi estranjeiru liu-liu Indonesia. “Hau la gosta liu mak ema estrangeirus nebe tama mai ho pasaporte turista halao fali atividade seluk iha rai laran, ne’e hau hanoin ladiak,” hatete Juvenal ba STL loron hirak liu iha nia knar fatin Akadiru Hun.

Juvenal husu governu liu-liu husi parte imigrasaun nian atu bele kontrola ema estranjeiru nebe tama mai ho vistu turista, liu-liu ba alin feto sira, tanba ema estranjeiru barak sikat ona iha komunidade nia leet hodi halao atividade prostituisaun.

Xefi suku nee mos lamenta ho atetude joven sira nebe gosta vizita fatin hirak nee. Wainhira iha bairo ida mosu ona atividade nee, mane klosan tantu sira nee dezempregu no estudantes sira gosta hobur fatin hirak nee.

Nia mos husu governu atu kontrola kompanha sira nebe husi estranjeiru tama mai iha ne’e, dala ruma mos sira lori kedas feto sira ne’e husi liu, hodi koloka ba fatin-fatin nebe sira identifikadu ona iha Dili laran. “Ema sira kari hela moras ba ita, depiis sira ba tiha ita susar ba beik-beiktanba nee governu tenke kontrola kompanhania sira selu, kontrola mos ema nebe mak servisu iha sira nia kompanha laran,” tenik Juvinal.

Polisia imigrasaun servisu ho polisia investigasaun kriminal kaer ema nebe estranjeiru nebe uza sala vistu, maibe nee seidauk halo feto estranjeiru sira rende, ho polisia toba dukur hanesan atual atividade nee buras, ema estranjeiru mos barak ba faan moras iha TL.

Iha fatin hanesan Maria do Santos, (dona de caza) espresa mos nia sentimentu la gosta ba atividade prostituisaun iha Dili laran. Atividade nee tuir nia sei fo efeitu negativu ba joven sira iha rai laran. “Ami nia bairo ida tahu laran ne’e, tanba sira tama hodi halao mos atividade prostituisaun,” nia hatete.

Prezensa feto faan aan sira iha sira nia bairo katak Maria provoka mane klosan ka katuas sira tuur la metin, iha kartuas balun haluha tiha feen no oan somente atu vizita fatin hirak nee nunee mos joven sira hobur feto sira nee henasan lalar. “Kustumi joven sira no katuas sira matan mesak feto deit la hatene aan katak nia ema katuas ka estudantes,” komenta Maria.son

Korupsaun ne´ebe hetan protesaun husi Lei Pensaun Vitalicia (LPV)

Segunda-feira, 4 de Abril de 2011


Oras ne´e dadaun koalia konaba Korupsaun iha sociedade Timor nian, tamba nauk osan povu nian hodi ka halo riku an la tuir dalan ne´ebe los. Maibe iha nauksaun balun ne´ebe maka subar an iha Lei nia kaliling okus.

Konkretu liu maka ukun nain sira ne´ebe maka halo ka elabora Lei Pensaun Vitalicia (LPV), tuir Lei nº. 7/2007, 25 Juliu, no regula husi Decreto Governu, nº. 2/2007, 27 Juliu.

Ho lei no decreto Governu ida ne´e, loke dalan ba pratika korupsaun. Kria injustita iha sociedade laran, tinan-tinan Estadu tenki gasta osan ba grupo parasit ne´ebe LPV maka fó hela mahon. Ejemplo konkretu maka Estadu tenki gastas osan povu maubere nian ba selu uma no necesidades ex – PM Mari Alkatiri. Governu tenki selu ba rehabilitasaun ba uma ex–PM ne´ebe oras ne´e dadaun ho total montante US $400,000.00. Estado tenki selu ba uma ne´ebe maka aluga ba Mari Alkatiri iha Surik Mas Wasindo, ho total fulan ida hetan US$ 4,000.00 no seidauk konta ho facilidades seluk.

Ne´e korupsaun ne´ebe maka halao ho mahon iha LPV, sira rasik maka halo hodi hanoin ba sira nia an maibe nunka hanoin ba povu Maubere Aileba sira.

Dala barak mos koalia katak lori Povu Maubere Aileba, maibe sira rasik explora hela povu Maubere Aileba sira.

Neduni Povu Maubere AIleba, liu husi Aileba Lian, husi atu lalika vota sira ne'ebe ukun hanoin ba sira nia an, maibe laos ukun ba povu Maubere Aileba kbiit laek!

MP Autoriza VPM Guterres Tuir Julgamentu


.

Josefa Parada - Segunda, 04 Abril 2011 - SUARA TIMOR LOROSAE

DILI-Tribunal Distrital Dili (TDD), liu husi Juiz Prezidente julgamentu ba kazu Vice Primeiru Ministru, José Luis Guterres João Ribeiro, ajenda ona julgamentu ba 11 no 14 Abril 2011. TDD ajenda julgamentu ba dala uluk iha loron (2/3). Maibe momentu nebaa adia, tamba deit Parlamentu Nasional seidauk hasai imunidade nudar detentor kargu estado tuir Konstituisaun RDTL, artigu 113.

Partidu Fretilin, liu husi Deputadu Estanislau da Silva, haktuir katak: “Governu nee halo konfuzaun iha Timor-Leste, suspensaun ba nia membru governu ida, maibe nia membru kontinua halao knar normal,” hakerek media AMP.

Hatan ba ida nee, Deputadu Aderito Hugo husi CNRT hateten, foin lalais nee Vise PM Jose Luis Guterres ba tribunal atu responde ba ajenda nebee tribunal hatuur. Tribunal rasik labele halao julgamentu tamba imunidade membru governu nee seidauk hasai.

“Foin lalais nee, VPM José Luis Guterres ba too TDD hodi responde ba ajenda nebee maka tribunal halo. Tribunal labele prosesa kazu nee, tamba imunidade seidauk foti i nee interpretasaun tribunal nian sobre konstituisaun, nee kontrariu kedas ho intervensaun deputadu Estanislau da Silva, husi Fretilin nebee dehan katak, membru Governu la iha imunidade i se simples hanesan ne’e, buta hotu ba ona no nusa tribunal la prosesa,” hakerek media AMP tan.

Deputadu ne’e mos hatutan Prezidente PN husu parecer konstitusionais husi especialista konstitusionais husi Portugal, hodi interpreta konaba kazu nee rasik. No Komisaun I PN mos hatoo ona sira nia parecer.

La Hasai Imunidade

Konaba levantamentu Imunidade ba Vice PM Jose Luis Guterres, tuir pedidu husi TDD, Deputadu Natalino dos Santos husi CNRT, ba AMP Média katak: “AMP só autoriza Vice PM Jose Luis Guterres ba atende ajenda tribunal nian, nebee ajenda ona ba loron 11 no 14 Abril, maibe ezerse ka halo knaar nafatin nudar Vice PM”.

Tuir parecer nebee maka hatoo husi Prof.Jorge Bacelar Gouveia, “A suspensão de Funções dos Membros do Governo Criminalmente Acusados na Constituição RDTL (Lisboa, 09/10/2010)”.

Iha ninia konkluzaun katak, “simplesmente, akontece katak Procesu Penal Timor nian, la konsagra autonomia ba instrusaun, tuir buat nebee dezenha ona iha Procesu Penal Portugues, koloka ba problema hodi kumpri ezijensia konstitusional, la iha posibilidade hodi hetan solusaun alternativa iha ninia perkursu ba faze final julgamentu, buat sira nee hotu rezulta husi nesesidade akuzasaun definitivu coincide ho fim ba julgamentu rasik”.

Tuir Komisaun I PN ninia pareser mos hatoo iha plenariu (7/3), konaba suspensaun ba kargu VPM José Luis Guterres, komisaun I PN konklui katak: “Parlamentu Nasional (PN) uniku entidade publika ne’ebe iha knar ba determina efeitu suspensivu ba membrus governu no kazu akuzasaun definitivu, no sublina kazu mai akuzasaun definitivu ninia efeitu automatika (Parecer Komisaun I,04/03/2011)”.

Kontinua iha Parecer Komisan I, “Faze akuzasaun Ministeriu Publiku sei iha faze provizoriu no laos definitiva, pois direitus fundamentais ba defeza husi arguidus la konsolida, la permite atu defeza tuir Konstituisaun RDTL”. (*)

domingo, 3 de abril de 2011

Audit Subvensaun Públika ba Partido Polítiko: CNRT Primeiro Lugar, FRETILN Segundo


http://flagspot.net/images/t/tl%7Dcnrx.gif


Diario, 1 Abril 2011
Joao da Silva

Dili, Diario: Partido Congresso Nacional da Reconstrução de Timor-Leste (CNRT) hetan valor a’as liu ka sai primeiro lugar hosi rezultado audítoria (financial audit) ba orsamento subvensaun públika partidus politikus tinan 2009 – 2010, kompara partidos polítikus seluk.

Comissão Nacional das Eleições (CNE) halao audit ba Orsamento Subvensaun Púbilka hosi fulan Outubro 2009 to fulan Outubro 2010, no deside katak Partido CNRT konsegue hetan valor a’as 98,5  ho erros mínimo kompara ho partido sira seluk, iklui mos Partido Fretilin (valor 91) no partido seluk nebe hetan valor kiik liu.

Sekretário-Geral CNRT, Dionísio Babo, ba media ida ne’e hate katak nia satisfeito tebes ho rezultado auditoria ne’e, tanba ne’e hatudo katak servisu ne’ebe CNRT halo, halao duni ho profissionalismo, dedikasaun a’as, transparente ho akuntabilidade nebe mós tebes. Rezultado ne’e dala ida tan hatudo katak partido ne iha sistema organizasaun bem montado, ho staff bem treinado no professional hodi halao servisu administrasaun partido nian. Tuir Dionísio Babo “sistema nebe ami monta tuir regras orsamentais ka lei ne’ebe iha ho bazeia iha mata-dalan ne’ebe CNE rasik mak hasai. No ami nia staf administrasaun sira ne’ebe hetan treinamento bastante hodi bele gere orsamento estado nian ne’e halo ho diak, transparente ho responsabilidade diak tebes”. Ami lakoi hetan resiko tanba ne’e ossan estado nian povo nian, hatutan Babo.

Tinan-tinan estado fó ossan ba Partido Polítikus nebe hetan assento parlamentar. Orsamento ne’e ho baze ba número kadeiras iha parlamento nasional ne’be partido Fretilin mak hetan montante ossan barak liu partido hotu-hotu. Ossan ne’e atu apoia partido sira hakbiit a’an no dezenvolve sira nia organizasaun rasik. Maske nune, CNE rasik halo monitorizasaun makaas ba implementasaun orsamental ne hodi hare katak partido sira iha kapasidade atu gasta ossan sira ne lolos ka lae. 

Iha sasukat/ barometer 11 (sanulu resin ida) mak CNE uza hodi haré uzo orsamento partido sira durante ano fiscal ida-idak. Barrometer sira ne’e inklui mos: aprezentasaun relatório tuir kontas legais, kontabilidade ho legalizasaun responsâveis fiscais nian, análize ba reseitas ho dokumentos de peskiza, tranparénsia movimento orsamento nian, rekonsiliasaun entre nota bankaria, informasaun de património, sede partido, dever kolaborasaun no seluk tan.

Bazeia ba sasukat ka barometer ne’e, CNE halo audit durante besik fulan ida no konsegue identifíka erros ba gastus iha orsamento partido idak-idak nian no depois de halo análize, diskussaun profunda ho intervista ho staf administrasaun no dirgentes partidus polítikus sira, hetan rezultado hanesan hetan iha leten, ne’ebe hatudo katak CNRT nia valor a’as liu partido sira seluk.
Iha tinan hirak liu ba, partido CNRT – hanesan mos partido seluk - sempre sujeito ba audit hosi CNE no sempre hetan valor a’as liu partido seluk iha Timor-Leste. Ida ne’e, hatudo katak partido CNRT nia organizasaun lao no dezenvolve diak tebes, konsistente, koerente no iha akuntabilidade nebe diak no transparente. Em termos de organizasun, Partidu CNRT mos hatudo katak sira iha sistema no mekanismo de akuntabilidade ida professional, ne’ebe iha transparensia no akuntabilidade orsamental tuir lei partido politico no regíme subvensaun publika nian

Sekretário Geral CNRT Dionísio Babo hatutan katak, tinan-tinan, orsamento nebe partido CNRT simu, lori hodi halo aktividade programa annual ne’ebe partido mak deside rasik. Iha inisiu tinan foun, responsâveis partido CNRT hosi Timor laran tomak sempre halibur iha Dili hodi aprova programa annual. Hafoin ida ne’e Secretariado Nacional mak gere ossan ne’e ho guia Secretário Geral no supervizaun Comição Política Nacional ho Conselho Directiva Nacional Partido nian.

João Rufino, estudante UNTL  fó nia apresiasaun makaas tebes ba CNRT tanba iha kapasidade diak tebes hodi gere orsamento estado ho responsabilidade tebes. Nia fó parabens ba partido ne’e tanba hatudo katak sira iha kapasidade no bele atu regula povo nia ossan ho diak no akuntabilidade (das).

UNIVERSITARIU, ETIKA HO IMPLIKASAUN

Husi Estanislau de Sousa Saldanha, Staf Dosenti DIT

Hakerek badak nee konaba universitariu, etika ho implikasaun desviasaun etika akademiku hanesan kontribuisaun ida ba prosesu hodi dezenvolve lalaok, standar ho etika universitariu iha Timor Leste. Tanba too ohin loron universidade sira iha Timor Leste seidauk dezenvolve standar ho etika akademiku hodi sai mata dalang ba nia membru sira. Iha parte seluk, standar ho etika akademiku, la’os deit tulun haforsa kapasidade teknika (technical skills) universitariu sira nian, maibe haforsa mos sira nia kapasidade mamar (soft skills) hanesan honestidade (honesty), servisu hamutuk (teamwork), respeita malu (mutual respects), etika servisu (work ethics), abilidade komunikasaun (communication skills) ho la halo violensia (non violence) hanesan fondase halo servisu ka estuda, interasaun sosial ho dezenvolve siensia. Ida nee importante tebes tanba universidade sai hanesan sentru ida ba “rekayasa sosial (social engineering)”, maka haforsa technical skills ho soft skills universitariu sira nian sei kontribui mos ba haforsa komunidade nebee honestu, integridade makas, demokratiku, servisu makas ho disiplina, no respeita lei.

Universitariu hanesan ema sira nebee eskola ho hanorin iha universidade. Ka ema sira nebee hetan matenek iha universidade. Nunee universitariu sira sei kontribui nia matenek hodi dezenvolve siensia, halo transformasaun sosiedade no hadia vida sosiedade nian liu husi peskiza, edukasaun, formasaun ho servisu komunitariu. Universitariu iha papel importante tebes hodi buka solusaun ba problema siensia, problema teknika ho problema sosial nebee sosiedade ida enfrenta liu husi aprosimasaun sientifiku.Tanba nee, ladun loos se ema balu dehan estudante nebee hanesan mos membru universitariu tenki estuda deit hodi hahotu sira nia estudu. Diskursu nee bele halakon sensitividade akademiku ho sosial estudante nian nudar parte integrante komunidade ida nian. Maske universitariu bele ativu iha vida politika, etika akademiku sei kesi metin sira.

Tanba funsaun importante universitariu nee, no hodi proteze sira nia integridade, universitariu sira baibain komunga etika akademiku hodi sai mata dalang ba sira nia lalaok. Nunee bele distingi sira nia aan nudar akademiku, no haketan sira nia aan hanesan ema politiku nain ka ema mafiador. Etika fundamental nebee universitariu sira baibain komunga mak:

(1). Kaer metin lia los. Katak universitariu sira tenki kaer metin lia los (kebenaran) no lia los sempre hatete sai beibeik iha tempu sa ida deit (the truth should be told all the time). Atu hatene lia los ba problema ida, universitariu sira tenki buka data, kodefika, validiza, analiza ho interpreta hodi fo solusaun ho hetan premis sientifiku ba problema nee. Nunee importante tebes atu prosesu, metodu ho interpretasaun data sira liu husi teste akurasi (accuracy) ho reliabilidade/konsistenti (reliability) hodi tulun halo konkluzaun sientifiku ho publika ba publiku konaba lia los. Bainhira prosesu sira nee hatuir ona, no konkluzaun justifikadu sientifikamente, mak universitariu sira tenki defende metin, maske prosesu halo defeza nee bele harisku sira nia moris.
(2). Honestidade intelektual (intellectual honesty). Universidade sira tenki iha honestidade intelektual. Nunee sira la bele halo fabrikasaun, falsifikasaun ho plagiarismu iha prosesu aprezenta, halao, review, halo relatoriu no publika sira nia data ho rezultadu estudu (University of Calgary, 1994 ho Consoli, 2006). Fabrikasaun data katak universitariu inventa ho produs data ka relatoriu estudu (data or report made up), no falsifikasaun katak universitariu ida muda ka aprezenta sala nia data ka relatoriu estudu. Iha kontestu akademiku, hahalok sala sira nee fundamentalmente viola prinsipu akademiku. Nunee Snow (1959) hateten presiza iha sansaun akademiku ba univertariu sira nebee la honestu no halo statemen falsu (maske nee la sengaja). Tanba bainhira la iha sansaun, bele loke odamatan ba statemen falsu nebee segaja. Statemen falsu husi fakta nebee iha hanesan hahalok krimi nebee universariu sira halo.

(3). Independenti. Universitariu sira tenki independenti hodi aprezenta, halao ho publika sira nia data ho rezultadu estudu. Signifika katak la bele iha ema, grupu ka rezime balu influensia universitariu sira nia prosesu sientifiku sira nee. Nunee mos sira la bele influensia hanesan dirizi, lori ho obriga ema seluk nebee sai respondenti (ba sira nia prosesu hola, interpreta ho konklui data ho halo estudu) atu hatan ho aprezenta hanoin tuir universitariu sira nia hakarak. Nunee bele evita desviasaun data, hasala interpretasaun ho konkluzaun.

(4). Benefisiu. Universitariu sira iha dever atu halao estudu ida hodi maximiza benefisiu no minimiza risku husi sira nia estudu ba sosiedade ida. Ka estudu nee bele kontribui hodi hadia buat ruma. Signifika katak iha prosesu estudu hodi hetan inovasaun ida, universitariu sira iha dever tomak atu hametin valor umanu. Ka sira la halo estudu ida atu kontribui ba prosesu redusaun valor fundamental humanismu nian.

(5). Fair ho non diskriminasaun. Universitariu sira bainhira halo sira nia estudu, aprezenta, interpreta ho publika data ho rezultadu estudu tenki fair no kaer metin prinsipiu non-diskriminativu. Universitariu sira la bele komiti iha kualker forma diskriminasaun hanesan jeneru, rasa/suku, lia, afiliasaun politiku, relijiaun ho fatin orijin. Ambienti servisu ho estudu universitariu nian tenki sinergia ho valor sira hanesan respeita mutua, fair hodi hare, insere ho lori aan iha ambiente diversidade nebee sai mozaik ho fondase ba dezenvolvimentu siensia hodi haburas ho hametin valor ema-umana.
(6). Liberdade akademiku (Academic freedom). Universitariu sira iha liberdade akademiku hodi hanoin, hanorin, aprende, kualia, peskiza ho publika sira nia data ho rezultadu estudu sein hetan sensor, intervensaun, tauk tama prizaun, lakon servisu, ho hetan violensia. Nunee sira bele haburas siensia, tulun transformasaun sosial no hadia sosiedade nia vida. Maske iha liberdade akademiku, universitariu sira mos iha obrigasaun ho responsabilidade atu expresa sira nia liberdade akademiku bazeia nafatin ba prinsipu ho etika akademiku hanesan uza faktus ho evidensia sientifiku hodi suporta ka rasionaliza sira nia liberdade akademiku nee. Asosiasaun Kolejiu ho Universidade Amerika (AAC&U) hateten liberdade akademia uza hodi explora pergunta kontraversial atu priense misaun akademiku hodi eduka estudante ho dezenvolve siensia. Nunee nesesita ba profesor sira atu hatoo sira nia kuinesimentu (knowledges) ho reklama (claims) liu husi review publiku nebee rigirozu husi ema nebee hatene diak iha area nee, bazeia argumentu tuir evidensia nebee diak liu nebee iha (best available evidence) no servisu hamutuk hodi hadia edukasaun ba estudante.

(7). La komite sexual harrassment ho violensia. Universitariu bainhira halao sira nia knaar biar iha servisu ka estuda fatin, ka iha fatin seluk, sira la bele involve abuzu sexual (sexual harrasment) no violensia iha kualker forma. Bainhira universitariu sira involve iha abuzu sexual ho violensia, maka nia lakon integridade moral ho akademiku hodi halao nia funsaun nudar ema universitariu ida. Tanba nia maluk universitariu seluk ho sosiedade sei lakon fiar (trust) nebee hanesan modalidade hodi halao prosesu sientifiku.

Bainhira universitariu sira komiti halo falsifikasaun, fabrikasaun ho plagiarismu iha aprezenta, review, halao ho publika sira nia data ho rezultadu estudu sei halo ema la fiar integridade akademiku husi universitariu sira nee, no hatun dignidade sira nia instituisaun akademiku. Nunee mos bele implika ba desviasaun opiniaun publiku konaba isu ida tanba manipulasaun data ho faktus. Ida nee bele uza husi autor politika partidariu sira hodi deskredita ka destabiliza situasaun politika, hodi hatun nia adversariu politika. Ekonomia nasaun ida bele hetan distorsi makas bainhira universitariu sira halo analiza no hasai data falsifikadu ho fabrikadu konaba problema ekonomia ida.

Bainhira instituisaun akademika iha nasaun ida la iha medidas klaru no tolera violasaun etika akademiku, maka membru universitariu hanoin katak falsifikasaun, fabrikasaun ho plagiarismu hanesan buat ida baibain no la presiza hetan atensaun makas. Nunee motiva ema kontinua halo falsifikasaun ho fabrikasaun data ho rezultadu estudu nebee bele sai kultura ida ona iha instituisaun akademiku ida. Iha nee hahu hamosu espasu nebee bele kontribui ba formasaun sosiedade ida dishonestu, la fiar sistema (muda buat ida los ba fali sala, no buat sala ba fali los), no la fiar justisa.

Iha instituisaun akademiku iha nsaun nebee deit, falsifikasaun, fabrikasaun ho plagiarismu hanesan krimi boot no hetan atensaun makas atu elimina. Nunee normalmente sira fo sansaun akademiku tuir nia nivel violasaun. Sansaun sira nebee baibain fo mak hahu husi: (1). Bolu atensaun atu la bele halo fali kuandu violasaun kiik; (2). Fo valor zero ka E ba tugas (Assignment) ka materia nebee autor hola; (3). Skorsing semester ida ka rua husi universidade; (4). Hasai husi universidade; (5). Batalkan titulu akademiku; ho, (6). Hatama keisa iha tribunal.

Timor Leste hakarak iha tradisaun akademia nebee diak, kredibel, integridade makas ho bele hetan rekuinesimentu internasional, ita presiza hahu uluk husi “depolitiza” sistema ho instituisaun edukativu. Katak hanoin ho hahalok ruma sai husi instituisaun edukativu ba sosiedade ka vice verse, tenki uza data testivel, rasional, non partisan no uza ulun malirin hodi kontribui duni ba prosesu haforsa instituisaun akademika, hametin kualidade hanorin, dezenvolve siensia, ho ultimamente hadia vida sosiedade nian. Nunee lori mundu akademiku hanesan fatin ba aprende ho dezenvolve siensia, halo kontrolu sosial nebee efetivu, uza data justifikadu ho rasional. Nunee universidade sei sai mos fatin ba hamosu honestidade, respeita mutua, non violensia ho non diskriminativu iha kualker forma no respeta lei ho normas sosiedade nian. Nia kondisaun maka tenki kondena falsifikasaun ho fabrikasaun data ho rezultadu estudu, no plagiarisme nebee sai desviasaun prinsipal ba etika akademiku. ***

publicada por FORUM HAKSESUK @ 10:43 PM

11 ABRIL, JOSE LUIS GUTERRES FILA HIKAS BA TRIBUNAL DILI


.
CJITL – 02 abril 2011

CJITL Flash, Tribunal Distrital Dili liu husi Juize Presidente ba julgamentu kazu Vice Primeiru Ministru José Luis Guterres, Joao Ribeiro, ajenda ona julgamentu ba loron 11 no 14 Fulan Abril 2011.

Tribunal Distritu Dili ajenda julgamentu ba dala uluk iha loron 02/03/201, tamba deit Parlamentu Nasional, seidauk hasae Imunidade nudar detentor kargu estado, tuir Konstituisaun RDTL, artigu 113, Tribunal Distrital Dili, adia julgamentu, argument Joao Ribeiro.

Tuir Partidu Fretilin liu husi Deputadu Estanislau da Silva, haktuir katak “Governu ne’e halo konfuzaun iha Timor-Leste, suspensaun ba nia membru governu ida, maibe nia membru kontinua halao knar normal”.

Konaba levantamentu Imunidade ba Jose Luis Guterres ne’e, tuir pedidu husi Tribunal Distrital Dili, Deputado Natalino dos Santos husi CNRT katak AMP só autoriza Jose Luis Guterres, ba atende ajenda Tribunal nian, ne’ebe ajenda ona ba loron 11 no 14 Abril, maibe exerce ka halo knar nafatin nudar Vice Primeiru Ministru.(*/CJITL)