terça-feira, 1 de março de 2011

RAPE, MARITAL RAPE AND THE LAW OF TIMOR LESTE

Tuesday, 1 March 2011

by: Timotio de Deus
Graduate Student
Transnational Law and Business University (TLBU)
The Graduate School of Law in Seoul
South Korea

In the context of Timor Leste, the word “rape” several times it was misused or misinterpreted by many people in some extends. It is not only misused by the common people who do not study law however, some people who study law as well, include those who work either in the women rights or in the human rights field in general. A paternity case which is supposed to be considered as a civil matter, sometimes, they considered it as a rape case. Things are mixed up sometimes.  It is happen because they just speak out what they understood and heard from mouth to mouth without cross checking the right term to be put in the right context. The source to find the correct definition of the word “rape” is the law which regulate that matter or other related international instruments which regulate such a rape matter. The definition outside the law, sometimes, in this sense will not be considered by the court in the decision. In the context of Timor Leste, Decree Law no.19/2009 which approves the Penal Code and Law no.7/2010 on Domestic Violence are the sources to find the correct definition with regard to the word “rape”. The rape in question shall be considered as a crime and as a public crime whether it is a marital rape or non marital rape both are criminal matters. Absolutely any type of rape is criminalized by Timor Leste’s laws.

Decree law No.19/2009 which approves the Timor Leste Penal Code has defined clearly the distinctions between sexual aggression with sexual exploitation and sexual abuse. Sexual exploitation is regulated in section II of Chapter III. Sexual abuse is regulated under section IV of the Chapter and Sexual coercion and rape are defined clearly under the sexual aggression which is provided for under section II of Chapter III of the mentioned decree law. Specially, in regard to rape case is defined clearly under article 172 of Penal Code: “Any person who, by the means referred to in the previous article (article 171), practices vaginal, anal, or oral coitus with another person or forces the same to endure introduction of objects into the anus or vagina is punishable with 5 to 15 years imprisonment”. 

In relation to “merital rape”, the above descrived article does not emphesize much on merital rape. However, by the existence of Law on Domestic Violence, Law No. 7/2010, which is provided for under article 35 (b) and article 36, strongly emphesized that merital rape is included as a crime and as a public crime under the law on domestic violence.

If the merital rape in question exists or claimed by the victim in question, Law on Domestic Violence, as an especial law shall be applied. As paragraph 2 of sub-paragraph b of article 2 with regard to the concept on Domestice Violence of the mentioned law, defined: Sexual violence, understood to be any conduct that constrains any person to witness, engage, or take part in an undesired sexual relation, even if within marriage, through intimidation, threat, coercion or use of force, or that limits or annuls the exercise of one’s sexual and reproductive rights;

To sum up, both merital rape and non-marital rape are criminalized by Timor Leste’s laws. The term “rape” in this sense is referred to a criminal matter. It is not a civil matter. In this regard, rape matters criminilized by Law on Domestic Violence as the especial law and Penal Code as general law.

Article 11 of Law no. 7/2010 on Domestic Violence demands Government to include topics relating to human rights in school curricula, particularly topics related to gender, including references to the importance of love, sexuality, and the principle of the negotiated settlement of conflicts.***

La Husu Rezignasaun ba Vice PM Fretilin Sadik Xanana Nia Barani

Monday, 28 February 2011


Tempo Semanal-Dili,02.03.2011


Primeiru Ministru Kay Rala Xanana Gusmao hakerek ba Prezidenti da Republika hodi informa nomeiasau Ministra Financas DRA. Emilia Pires, hanesan responsavel ba atividades governasaun too nia fila husi vizita ba estranjeiru iha loron 11/03/2011.
 
Iha karta refere PM la temi lia fuan husu rezignasaun vice PM, DR. Jose Luis Guterres maibe sita de'it katak vice PM ne'e atu ba tuir prosesu justica iha Tribunal distrital Dili iha loron tempu badak.

Haree ba lala'ok ne'e bankada opozisaun deklara katak Fretilin liu husi ninia lia nain DR. Jose Texeira hateten, "ema hotu iha direitu ba presunsaun inosensia, tan ba tribunal de'it maka bele halo julgamentu la'os publiku."

Maibe deputadu ne'e foo hanoin katak, "Ita agora daudauk ko'alia la'os kona ba ema halo sala ka la'e. Maibe ita ko'alia kona ba etika no responsabilizasaun governasaun nian."

Fretilin sei ezije nafatin atu Primeiru Ministru hasai ninia membru sira ne'ebe tama ona iha lista de investigasaun prokuradoria da republika ninian hodi so'e biadas ba eis Prezidenti da Republika ne'ebe ukun IV Governu konstitusional kona ba kazu rezignasaun DR. Mari alkatiri ho ninia membru seluk iha 2006.

"Hanesan Xefe do Governu de faktu ne'e gaba beibeik uluk iha elisaun katak nia goverrnu sei sai "mudansa" ba boa governasaun ida, nune'e mos gaba daudauk. Entaun loloos nia ezije ona rezignasaun husi membru governu ne'ebe hetaan investigasaun formal husi ministeiru publiku, especialmente depois membru Governu hetaan notofikasaun husi tribunal nu'udar arguido. Tan ba ne'e maka sasukat, nia rasik uluk foti bainhira nia ezije kedas rezignasaun husi eis PM iha 2006 tan ba de'it haree akuzasaun falsu iha reportajem televizaun Australiano ida naran four corners," relembra Texeira.

Deputadu ne'e akresenta no lian husu hodi dehan katak, "Nia ezije mos eis Ministro defeza no eis Ministro Interior tenke hasai, maske iha alegasaun de'it, la iha nem akuzasaun Ministeiru Publiku. Ne'e maka ninia sasukat rasik bainhira nia PR. Agora oin seluk tan ba sa?"

Ho lian maka'as deputadu ne'ebe mai husi partidu mais votade maibe la konsege kae'r ukun iha governasaun periodu 2007 no 2012 ne'e sadik Governu Xanana ninia atu haree hikas ba akontesimentu iha tinan lima kotuk.

"Maibe ninia hahalok agora daudaun husik hela membru Governu iha sira nia kargu maske akuzasaun seriu iha ona, mos iha impaktu negativu tebes ba imajen governasaun iha ita nia rain," deklara Texeira.

"Ita la'os ko'alia kona ba legalidades, ita ko'alia kona ba etika politika no governasaun. Ita presiza standarte izemplu governasaun no etika governasaun ida ne'ebe di'ak liu duke ida ne'ebe xefe do governu hatudu daudauk. Tan ba ne'e mos maka uluk nia promete maibe ikus mai la implementa fali."

Alegasaun kontra vice Primeiru Ministru sei hahu julgamentu iha loron 02/03/2011 ho maratona to'o loron 09/03/2011. (TS) 

Luta Ba Ukun Aan Mala'e Balun terus Liu Fali Timor Oan Maibe La Sura Kolen

 Iha foto dahuluk ne'e hatudu husi liman los ba karuk: Sekreatriu Rejiaun IV, Somoxto, Xefe do Consellu, Sekretariu CEL/FA-FC no ulun boot CDF, Saudozu Nino Konis Santana, Taraleu (Jose Belo) no Jose Afonso, belun diak Timor Leste ninian. Foto ida ne'e hasai iha Mertutu kaixa Pos Kompi ninian diresaun iha loron 21/02/1997.

Jose Afonso mai vizita Timor Leste dezde 1993 no konsege hasoru malu ho membru klandestina balun hafoin de misa domingo nian iha kapela rezidencia Bispokopal ninian. 

Dezde momentu ne'eba Jose Afonso sempre mai beibeik hodi sakrifika ninia vida jovens tomak ba nasaun ne'e nia futuru to'o agora. 

Hafoin Nasaun ne'e liberta husi husi okupasaun Militar Indonesia ne'ebe daudaun ne'e sai fali hanesan vijinus bo'ot TL, Jose Afonso (Tosi) sempre mai fali nasaun ne'ebe nia tulun hodi luta ba independensia ne'e kada tinan.

 Maluk ne'e dala ruma hela iha TL besik tinan maka fila ba ninia rain moris fatin Japaun. Nia sempre mai hela no ninia belun Timor oan sira iha Vila Verde no Bekora. 

Kada fulan Tolu Jose Afonso tenke gasta ninia osan hodi kadopa bis ba Mota ain hodi husik hela TL, ho durasaun oras ruma nia laran de'it, atu prienxe rekezitus imigrasaun nasaun ne'e ninia antes tama fali mai TL ne'ebe uluk nia mos sofre ba.

Jose Afonso ne'e ema ida ne'e hakraik aan tebes i nia nunka loko aan katak nia kuinese boot nasaun ne'e ninian. Ho nia pasta koor mean metan Jose Afonso lor-loron sempre hodi ain sukat liuron husi bekora to'o komoro ou dala ruma to'o tasi tolu. Bainhira hela iha Bekora susar atu hetan ema nia oan ne'e toba iha kulisaun no kama maske prepara duni ba nia. Nia hakerek libru lubun ida ona kona ba Timor Leste no nia istoria iha lian japones.  


Jose Afonso ema ida ke natural tebes. Nia Heroi boot nasaun Timor Leste maibe nunka hetaan fasilidade ba ninia vistu hanesan ema estranjeiru seluk ne'ebe dala ruma la halo bu'at barak hanesan Japonese ida ne'e maibe tan ba iha osan no kuinese diak ulun bo'ot nasaun ninian sempre fasilita. 

Maske dala barak ninia moris hetan difikuldades maibe Jose Afonso kala apaga tiha ona lian halerik husi ninia dicionariu maris nian no nia nunka hateten aat eis lider da resistencia ninia hodi ezije rekuinesimentu ruma. 

Jose Afonso agora ninia idade avanca daudaun ona no ninia oin mudansa maka’as maibe nia sei esforsu hamutuk ho ninia maluk alijadus sira iha Japaun hodi tulun independencia ba alijadus balun iha Timor Leste.


Iha foto segundu ne'e mostra husi liman karuk, adjunto Lintel, Saudozu Ular Rihik, Xefe estadu Maior das Falintil daudaun ne'e komandante Jeneral F-FDTL, Taur Matan Ruak, Tur Eis Sub Xefe Estado maior das falintil no primeiru Komandante Rejiaun II, David Alex Daitula Naga Funu no iha liman loos Taraleu (jose Belo).

Foto ne'e hasai iha loron 18/08/1996 iha centru antes marca ba celebra loron 20 de augusto iha asaltu iha estrada entre Ossu ho Venilale. Certamente suku Builale. Photo ne'e hasai husi kolega jornalista inglatera ida ninia naran Dominic. Jornalista estranjeiru Primeiru ne'e ba moris ho durasaun naruk liu iha ai laran hamutuk ho gerileiru sira. Nia hahu ba hasoru malu ho grupu komandante Dai Tula ninian iha loron 09/08/1999.

La'o no subar hamutuk ho grupu Sub Xefe Estadu Maior David Alex Dai Tula ninian durante loron lubun ruma hodi konsege hakat liu kordaun dalan ostiku ho Loilubu. Ema lubun ne'e la'o kalan de'it hodi ses husi postu no patroliamentu TNI sira nian no Dominic sempre sama tuir Irmaun Maulindo ninian ain fatin to'o gerileiru nain sanolu ho Sub Xefe Dai Tulu lori Dominic to'o iha Xefe Estado Maior Taur Matan Ruak nia la'o fatin.

Hafoin deskansa husi kolen no Dominic halo intervista ho Xefe Estado Maior Falintil ne'e ba dahuluk ho video. Depois halo halo prepasaun ba asaltu no haruka uluk ekipa de verifikasaun terenu komanada husi segundu komanadante Rejiaun II saudozu Ular ne'ebe mate iha tinan kotuk.

Forsa Armadas Libertasaun Nasional de Timor Leste (Falintil), festeiza ninia aniversariu ho kilat nia tarutu iha 20/08/1996 ne'ebe ba dala uluk mos hetaan kovertura husi jornalista internasional ida dezde Indonesia anikila jornalista nain lima iha Balibo. 

Iha Festa tinan ba dala rua nolu resin ida ne'e Falintil lakon ninia oan diak rua hanesan Saudozu Luli hetan tiru husi TNI no Jery halai ketak tiha maka TNI kaptura iha Ossu no husi parte Indonesia sofre soldadus rua inklui sira nia kilat.

Mais ou Menus tuku neen liu Falintil sira hakat hikas ona ba ai laran akompania husi Dominic no kalan ne'eba sei toba hamutuk no iha loron 21/08/1996 Xefe Estadu Maior das Falintil fahe malu ho grupu Sub Xefe ninian. 

Dominic la'o hamutuk ho grupu Komandante Dai Tula ninian mai fali area Baukau ninian liu husi loilubu hodi mai sai tama fali vila via kaixa Kaikeri ho Taringa ninian iha loron 24/08/1996 no ninia material sira direje tuir ema hatais mutin ida ne'ebe daudaun ne'e sai hanesan kapeleaun dahuluk ba F-FDTL. (TS)
 

Xanana Nominated Emilia As CareTaker And Allow His Deputy PM To Stand Trial


Tempo Semanal-Dili, 01.03.2011
East Timor Prime Minister Xanana Gusmao Wrote from Havana (28/02) the country's President, DR. Jose Ramos Horta on the nomination Emilia Pires the current Finance Minister as his caretaker until Xanana's return East Timor on 11/03/2011.
"I nominated the Ministry of Finance, Emilia Pires, to be in charge of the affairs of the Government, until my return,” Said Xanana to Horta in a letter which Tempo Semanal has obtain a copy.
In the same letter PM allow his current Deputy PM, DR. Jose Luis Guterres to stand trial which plan to start from tomorrow (02/03) until 09/03/2011.
 “It having come to my knowledge that Deputy Prime Minister, will soon be heard by the Court,” Xanana explain.
Xanana letter already in the parliament and was confirmed by CNRT banch.
“I think the PM letter is explain very detail that he has nominated Minister Finance to take care all Government affairs till his return,” said Aderito Hugo da costa the spokesperson from CNRT Party in Parliament.
The parliament has not seat yet to discuss about the remove the Immunity of Deputy PM.
“Immunity is not a problem here. The PM’s letter is in the parliament and has been looking into it carefully. It’s not a matter to remove or not to remove the immunity. The important things here is the person is going to stand the trail as set by the court,” Hugo said.
Fretilin has demand for the removal of DR. Jose Luis Guterres from his position but the parliament has not removed Deputy PM’s immunity to stand until today.
The East Timor Prosecution office alleged Deputy PM involve in allegation of Corruption and Nepotisms offer the appointment of his wife as second secretary to East Timor mission for UN in New york in 2006.
But President DR. Ramos Horta has declared publicly that he was recommended for the nomination and the deputy Foreign Minister who has signed the contract is not accused in the case.
In PM’s letter not mention the name of his Foreign Minister DR. Zacarias Albano da Costa which Dili District tribunal has rejected his involvement in the same case on 19/11/2010.
But in the annual report to the country parliament in last two weeks ago, East Timor’s Prosecutor General, DRA. Ana Pessoa still mention DR. Zacarias Albano da Costa as one of the accused. (TS)

Rejistu Ba Militantes,“CNRT 125 Mil Ona No FRETILIN 80 MIl”

Jornal Nacional Diário - Sesta, 25 Febereiru 2011

Dili-“Rezultadu Preliminariu husi preparasaun partidus politikus ba elisaun jeral 2012, Partidu CNRT oras ne’e ninia militante rejistu ona 125 mil no partidu FRETILIN 80 mil.
Sekretariu Jeral Partidu CNRT, Deonisio Babo afirma ba Jornalista Diario, Kinta (24/2) katak, to’o agora ema ne’ebe rejistu formal ona hanesan militante CNRT hamutuk 125 mil, numeru ne’e sei bele aumenta tan, tanba prosesu rejistu sei lao namanas hela.

“Programa bot rua mak ami halo, formaliza estrutura iha teritoriu tomak estabelese ona, i preparasaun sira ne’e iha ona 95%,”katak Deonisio Babo.

Nia hatutan, normalmente kuandu halo levantamentus dadus ba militantes sira atu buka hatene lolos numeru militantes ne’ebe mak hakarak sai duni militantes CNRT nian.

“Militantes sira ne’e ba CNRT nia posiblidade atu compete iha elisaun jeral 2012 no elisaun Municipiu, maibe ami nia target liliu maka ba iha elisaun jeral 2012, i CNRT hakarak manan maioria no hetan konfiansa makas husi povu sira, atu dudu nafatin maun bot Xanana ba Governu hatu hadia povu nia moris,”katak Deonisio Babo.

NUNE’E MOS SEKRETARIU JERAL, Partidu FRETILIN, Marí Alkatiri hateten, sira nia militante rejistu ona 80 mil no seidauk rejistu hotu, tanba oras ne’e dadaun rejistu sei kontinua.

Marí Alkatiri koalia ida ne’e iha malam dana FRETILIN, Sesta (11/2) foin lalais ne’e iha Hotel Arbiru, Pantai Kelapa, Dili, Marí Alkatiri koalia iha malam danaFRETILIN ne’e katak, iha baze de dadus komputador iha ona militantes eskrita 80 mil.

“To ohin loron (Sesta 11/2) hau hakarak informa katak iha baze dadus komputador, iha ona militante skrita 80 mil, maibe ami fiar to’o elisaun sei barak liu, tanba 70 mil iha liur seidauk rejistu, iha 150 mil militantes mak sei vota ba Presidente no Sekretariu Jeral Partidu FRETILIN, iha kongresu mai,”hateten Marí Alkatir.das

segunda-feira, 28 de fevereiro de 2011

Cecilio: Hakarak Simu Nafatin Osan, Tenki Vota ba CNRT


.
Written by Pedro Delfim - Monday, 28 February 2011

CJITL Flash, Partidu Conselhu Nasional Recontrusaun de Timor Leste (CNRT) halo konsilidasaun partidu nai iha Distritu Ermera, Su-Distritu Ermera Sucu Estadu, atu bele hametin estrutura partidu nia iha baze.
Tuir Cordenador Consolidasaun Partidu CNRT, Cicilio Caminha Freitas hateten katak militantes hotu-hotu tenki hametin unidade Nasional nune'e bele trasa planu ne’be CNRT halo ona atu bele realiza mehi partidu.

“Programa partidu CNRT hakerek tiha ona iha politika partidu CNRT nia katak Ferik ho katuas sira sei nafatin hetan osan, no Veteranus sira sei nafatin hetan subsidio husi governu tenke tau nafatin konfiansa ba Partidu CNRT atu bele manan iha elisaun jeral 2012” dehan Caminha iha Distritu Ermera Sub-Distritu Ermera Sucu Estadu Sabdu (26/02).

Nia mos hatutan katak Partidu CNRT iha ona politika rasik atu bele fo nafatin subsidiu ba ferik ho katuas sira, veteranus sira no mos sei fo bolsa estudu ba Timor oan sira ne’ebe hakarak atu eskola maibe la iha kbit partidu CNRT halo ona planu atu bele realiza maibe atu planu ne'e povu rasik mak sei diside iha eleisaun 2012 oin mai.

“Banhira povu iha Distritu ida ne’e fo konfiansa ba Partidu CNRT mak partidu CNRT sei realiza program ne’ebe partidu CNRT trasa tiha ona atu nune'e bele realiza iha tinan oin mai”dehan nia.

Iha fatin hanesan Vice Partidu CNRT Virgilio Smith hateten katak partidu CNRT nakloke ba militants hotu-hotu maske nia iha partidu seluk maibe CNRT nafatin nakloke ba militantes hotu-hotu atu bele partisipa iha programa partidu nia kualker partidu.

“Partidu CNRT sei la bandu nia militantes atu ba partisipa iha programa partidu seluk tanba partdu CNRT partdu ne’ebe atu liberta povu no partidu unidade nasional ne’e duni husu ba militants hotu-hotu atu bele partisipa iha programa kualker partidu maibe la haluha fo nafatin konfiansa ba Partidu CNRT”dehan Smith.

Iha fatin seluk hanesan Cordenador Sub-Distritu partidu CNRT Jose Salsinha das Neves hateten katak ho konsolidasaun ida ne’e sei hametin tan estrutura partidu nia iha Distritu Ermera liu-liu iha Sucu Estadu no ami iha espransa bo’ot iha eleisaun 2012 partidu CNRT sei menan maioria iha Sub-Distritu ida ne;e liu-liu Sucu Estadu.

“Hau sei nafatin esforsu an iha Sub-Distritu ida ne’e liu-liu iha Sucu Estadu Partidu CNRT sei manan maioria iha elisaun 2012 tian oin mai” dehan Jose. (Pedro Delfim/CJITL)

2012,“FRETILIN Mudansa Nakfila Ba Partidu”


.
Timor Post - Segunda, 28 Fevereiru 2011

Dili-“Planu Grupo FRETILIN Mudansa atu hamrik mesak nudar Partidu ida iha ona Sinal Pozitivu, Minimu, molok tinan 2012, Politika no Militante sira iha ‘grupu’ ne’e deklara sai Partidu Politiku.
“Oras ne’e, FRETILIN Mudansa iha hela faze konsultasaun, atu rona opiniaun husi militante no lideransa sira iha distritu tomak, molok hasai desizaun,”Sekretariu Jeral Grupu FRETILIN Mudansa, Dr. Jorge Da Consecão informa ba Timor Post, Sabadu (26/2) iha Salaun Parokia Becora, Dili.

“Ami sei konvida lideransa no strutura FRETILIN Mudansa husi distritu hotu, atu halo deklarasaun ho intensaun ho hamrik rasik,”Teme dehan tan.

Durante tinan hat nia laran, pregunta barak mosu iha publiku, kona ba distinu FRETILIN Mudansa atu ba loos ne’ebe?,”Jorge hasai pergunta ne’e.

FRETILIN Mudansa mosu iha tinan 2006, hafoin krize 2006, momentu ne’eba, sira ne’ebe to’o hikus deklara a’an ba FRETILIN Mudansa, senti la haksolok ho lideransa Marí Alkatiri eleitu fali iha kongresu nasional FRETILIN Setembru 2006, ba Periudu 2006-2011.

Kona-ba naran FRETILIN, bainhira sai ona partidu Politiku, Jorge Teme, eis Embaixador Timor Leste ba Australia no Nova Zelandia dehan,”Agora ami sei kontinua ho naran FRETILIN, tamba sira sei iis husi FRETILIN, Ami seidauk bele deklara naran,”nia dehan.

Jorge mos labele responde pergunta, karik FRETILIN Mudansa atu hamutuk fali ho Partidu istoriku FRETILIN?, resposta ne’e so bele fo sai ba publiku, depois de remata konsultasaun iha distritu tomak,”Jorge hatutan.

Maske nune’e, nia hatutan, FRETILIN Mudansa pronto no preparadu atu compete ba elisaun Jeral no elisaun Parlamentar 2012, tamba estrutura FRETILIN Mudansa kompleta ona to’o suku no Aldeia iha teritoriu tomak, nia klaim, Militante FRETILIN Mudansa ne’ebe registradu, to’o ona ema nain 60.000.

“Ami iha optimismu sei hetan kadeira iha elisaun tinan oin mai, no povu sei fiar ami, atu reprezenta sira iha Parlamentu nasional,”nia dehan.(myn)
.