segunda-feira, 14 de fevereiro de 2011

Tribunal reconhece constitucionalidade à proposta de OE, implicando a FRAQUEZA da Fretilin

Díli, 14 fev (Lusa) -- O Tribunal de Recurso de Timor-Leste, que tem competências de Tribunal Constitucional, reconheceu a constitucionalidade da proposta de Orçamento de Estado, disseram hoje à Lusa fontes do governo e da oposição.O pedido de apreciação de constitucionalidade foi feito no passado dia 07 pelo Presidente José Ramos-Horta, face às dúvidas que lhe suscitavam a transferência de 321 milhões de dólares (235 milhões de euros) do Fundo Petrolífero de Timor-Leste, sem explicação detalhada, e a pouca clareza na criação de dois novos fundos, conforme as propostas do Governo do primeiro-ministro Xanana Gusmão.

O OGE foi aprovado na especialidade pelo Parlamento Nacional a 14 de janeiro e ascendia a 985 milhões de dólares (cerca de 718 milhões de euros), mas várias propostas apresentadas durante a discussão do documento na especialidade e que foram aprovadas, fizeram elevar o valor do orçamento para pouco mais de 1,3 mil milhões de dólares (963 milhões de euros).

A proposta de lei encontra-se agora na Presidência da República a aguardar promulgação.

José Ramos-Horta encontra-se em visita oficial a Israel e Palestina.

EL.

Tribunál rekoñese OGE konstitusional no Deklara reklamasaun Fretilin laiha Baze


15 de Fevereiro de 2011 - Sapo.tl

Tribunál Rekursu Timor-Leste, ne´ebé mka iha kompetensia ba Tribunál Konstitusionál, rekoñese ona konstitusionalidade ba proposta Orsamentu Estadu, sira dehan ohin ba Lusa fontes governu nian nó husi opozisaun.
Pedidu ba apresiasaun husi konstitusionalidade halo tiha iha loron 07 liu ba husi Prezidente José Ramos-Horta, fó hanoin ba dúvida sira ne´ebé nia susita ba sira ba transferénsia ho 321 milloens de dólares (235 milloens de euros) husi Fundu Petrolíferu Timor-Leste, la iha esplikasaun ne´ebé detallada, nó la dun klaru iha kriasaun husi fundus foun rua ne´e, konforme proposta sira husi Governu husi primeiru-ministru Xanana Gusmão.

OJE aprova ba iha espesialidade husi Parlamentu Nasionál iha loron 14 fulan Janeiru nó ho montante 985 milloens de dólares (besik 718 milloens de euros), maibé proposta barak aprezenta durante diskusaun husi dokumentu iha espesialidade ne´ebé mak sira aprova tiha, sira hasa´e valór orsamentu ba hasa´e tán uitoan ho 1,3 mil milloens de dólares (963 milloens de euros).

Proposta lei nian hetan ona agora iha Presidénsia Repúblika hein promulgasaun. José Ramos-Horta hetan iha vizita ofisiál ba Israel nó Palestina. EL.

domingo, 13 de fevereiro de 2011

Pasiente Rujuk Barak Mak Mate, Horta-Xanana Planea Halo Hospital Foun


.
Josefa Parada - Sesta, 11 Fevereiru 2011 - SUARA TIMOR LOROSAE

DILI - Prezidente Republika, Jose Ramos Horta no Primeiru Ministru, Kay Rala Xanana Gus¬mao, hahu hanoin ona dalan alter¬nativu, salva povu rai nee husi moras.
Durante tinan hirak nee go¬vernu aloka ona orsamentu ho mon¬tante nebe boot, apoiu ko¬mu¬nidade nebe hetan rujukan ha¬lo tratamentu ba estranjeiru, liu-liu ba Indonesia, Malaysia, no Singapura. Maibe la fo rezultadu nebe diak, hasai osan barak ho intensaun atu salva povu rai nee nia vida moris, realidade pasien¬te nebe hetan rujukan ba liur, fila ho kaixaun ou mate kuaze 80%, nunee Xefi Estadu ho xefi Go¬vernu planeia ona atu “sulap” Hospital antigu portugues Bali¬de, nudar hospital foun iha Ti¬mor Leste.

Premiadu Novel da Paz Hor¬ta, fo apoiu ba inisiativa Primeiru Ministru Kay Rala Xanana Gus¬mao, nian atu intrega hospital an¬tigu Portugés koñese ho naran Dr. António Carvalho, Lahane atu hari Ospitál Hope (HOH) Timor-Leste .

“Hau apou tebes governu intrega para bele tau fasilidade no rekursu sufisente, atu nunee pa¬siente sira moras bele ba halo tratamentu iha neba,” informa PR Horta ba jornalista hafoin inkon¬tru ho PM Xanana iha Palasiu Preziensia Aitarak- Laran Dili, Kinta (11/2).

Loke Hospital Foun Iha Lahane
Iha fatin hanesan, Primeiru Ministru Xanana, hatete liu husi inkontru Konseillu Ministru Kuarta (9/2) aprova ona rezolusaun ne’ebé aprova konsesaun rai ba konstrusaun Ospitál Hope.

Xefi Governu rasik hatan ona atu fó arendamentu, prazu naruk, ba antigu Ospitál Portugés nian iha Lahane nee, atu hari Ospitál Hope (HOH) hodi evita ema Timor oan nebe hetan moras labele tan ba halo trata saude iha estranjeiru.

Xanana rekonese katak, durante ne’e governu fakar osan barak hodi fasilita Timor oan sira ba trata saude iha liur, maibe ladun hetan rezultadu diak, ema mate barak liu, duke moris. “Ami sei intrega hospital Lahane ne’e, tanba ita nia pasiente barak ba trata saude iha Indonezia, Singapura dala barak ona ba tardi ituan ona to ba fila ho kaixaun halo ita mos laran susar hotu,” argumentu PM.

Kriasaun hospital foun ne’e katak PM Xanana atu evita governu labele gasta osan barak, maibe investe hikas fali osan hirak nee hodi sosa ekipamentus modernu no prepara rekursu humanus ba saude nian. “Ita tenki evita lakon osan barak, hodi kria kondisaun sosa ekipamentus tau ba hospital ne’e,” dehan PM.

Nia dehan, dala ruma mos hospital TL haruka pasiente barak nebe hetan moras grave ba Indonezia sempre mate iha aviaun Merpati laran antes tooiha Hospital. “Ami hetan ona solusaun diak, atu labele mosu bebeik problema pasiente mate iha avian Merpati laran no hospital Indonezia,” tenik PM.

Iha parte seluk, Sekretariu Estadu Konseillu Ministru, Hermegildo Agio Pereira informa katak, governu planea ona programa ne’e laós ba deit servisu saúde nian nebé mak sei hahú hala’o ba dahuluk husi profisionál Austrália nian no paíz hirak seluk, maibé mós projetu ne’e ninia objetivu atu promove formasaun profisionál ba Timor oan sira, atu sira bele hala’o jestaun HOH nian no fó providénsia liu hosi servisu klíniku hirak ne’ebé mak tenke hala’o.

Iha parte seluk, Ministeiru Solidaridade Sosial (MSS) infor¬ma katak total pasiente nebe ba trata saude iha Hospital Indonezia to agora barak hetan susesu no balun maka mate.

Iha parte seluk, Vice Ministra Saude, Madalena Hanjam informa katak, durante ne’e Ministeiru Saude mos servisu makaas hodi asina mos akordu ho hospital Darmo Indonezia nian iha Bali no Surabaya hodi simu pasiente nebe hetan moras iha TL bainhira atu halao tratamentu iha hospital hirak nee. Maibe balun konsege diak no balun mate tanba sofre moras grave.

Hanjam informa mos katak MS apoiu inisiativa PM Xanana nian hodi intrega Hospital antigu Lahante hetan rehabilitasaun hodi utiliza nudar hospital foun nebe sei sai nudar fatin ba tratamentu saude jeral ba povu Tomak.

Iha biban nee PM Xanan informa katak Konsellu Ministrus aprova tiha ona planu asaun atu harí Banku Nasionál Investimentu no Dezenvolvimentu Timor-Leste (BNIDTL). Planu asaun ida ne’e, mosu hafoin hala’o servisu hirak nebe apropriadu ba kriasaun instituisaun ida ne’e. Kriasaun Banku Nasional Investimentu nee mosu ona iha programa Governu Konstitusionál nian ba Dahaat, ne’ebé ho naran Banku Nasionál Dezenvolvimentu. “Instrumentu finanseiru ida atu apoia Modelu Dezenvolvimentu Ekonómiku Sustentadu Timor-Leste nian ida, ne’ebé mak ninia maioria kapitál ne’e, públiku,” tenik PM.

Iha parte seluk, KM mos analiza projetu Dekretu-Lei ne’ebé aprova Institutu Nasio¬nál Formasaun Kontínua no Aperfeisoamentu Profisionál Saú¬de nian (INFCAPS). Projetu ida ne’e tuir Xefi Governu, haka¬rak atu transforma Institutu Sién¬sia Saúde (ICS) iha Institutu Nasionál Formasaun Kontínua no Aperfeisoamentu ba Profi¬sionál Saúde sira, ne’ebé hetan vokasaun ba formasaun hane¬san profisionál ba saúde nian, nune’e formasaun baze nian fó ba iha estabelesimentu ensinu nian ne’ebé hetan vokasaun atu hala’o servisu ida ne’e.

Atu hanoin de’it katak, ICS, ne’ebé harii iha tinan 2005 nian, nu’udar Servisu personalizadu husi Ministériu Saúde ho nia misaun atu hala’o formasaun kontínua no ensinu superiór tékniku ne’ebé la’ós universitáriu profisionál saúde sira nian. Aprovasaun Estatutu UNTL nian, iha tinan 2010, determina tiha ona katak ICS sei muda hodi bele integra kursu hirak ho nível universidade nian iha UNTL.

Entretantu Ministériu Saúde, koalia ona kona-ba nesesidade formasaun kontínua ba ninia ema profisionál saúde nian, atu bele garante hodi hasa’e prestasaun ba kuidadu sira, bainhira atende nesesidade sira ne’ebé estratéjiku ba dezenvolvimentu sektór prazu médiu no prazu naruk, tanba ne’e mak presiza aprezenta proposta transformasaun nian ida ne’e, hodi ICS bele sai fali INFCAPS.

Ikus liu KM mos aprova projetu dekretu-lei konaba Estrutura Orgánika Ministériu Turizmu, Komérsiu no Indústria (MTCI). Besik tinan rua hafoin aprova tiha Dekretu-Lei n.º 7/2007, 4 Juñu – ne’ebé mak estabelese Orgánika MTCI nian, hafoin hakerek tiha Estrutura Orgánika Governu Konstitusionál ba dala haat no tuir kondisaun ekonómika no sosiál hirak iha tempu ne’ebá – hakarak atu ajusta estrutura organizasaun ministériu nian ba realidade foun paíz ne’e nian.

To’o oras ne’e iha duni dezenvolvimentu maka’as iha komérsiu esternu no doméstiku ne’ebé, hanesan iha turizmu, la’o maka’as liu to’o datolu. Índise hirak kona-ba indústria ki’ik no médiu ninian, liu-liu ligadu ho konstrusaun sivil sai pozitivu duni.

Nune’e, mak jestaun rekur¬su umanu no materiál nian sira ne’ebé mosu hosi responsa¬bilidade hirak foun iha abas¬te¬simentu públiku nian iha paíz ida ne’e no atu reorganiza fali lojís¬tika, kestaun hirak nee hatudu nesesidade atu reorganiza fali servisu no adapta hikas fali estrutura MTCI nian. Ego

TR Deklara OJE 2011 la Inkostitusional: FRETILIN nia Klaim ILEGAL

Josefa Parada - Sesta, 11 Fevereiru 2011 - SUARA TIMOR LOROSAE

DILI - Reprezentante povu iha uma fukun Parlamentu Nasional (PN), “orbiga” Prezidente Republika, Jose Ramos Horta, promulga lalais OJE 2011, tanba Tribunal Rekursu la deteta ona ninia Inkonstitusionalidade.
Atraza promulgasaun OJE 2011 bele afeta ba nia implementasaun, liu-liu atu responde nesesidade urjenti hanesan estrada, ponte, hamlaha no eletrisidade nebe sai preokupasaun povu nian.

Prezidente Republika, Jose Ramos Horta, diriji ona Orsamentu Estadu Jeral (OJE) 2011, ba Tribunal Rekursu (TR) hodi halo apresiasaun. Depois hetan esplikasaun husi Parlamentu Nasional nudar autor ba lei OJE 2011 nian liu husi karta resposta, tribunal rekursu deklara katak sira parte la deteta inkonstitusionalidade iha OJE 2011 tuir preokupasaun PR Horta nian. Deklarasaun tribunal rekursu nian nudar derota ba PR Horta no Fretilin.

Maske nunee desizaun PR Horta nian hodi diriji OJE ba TR, indika katak xefi estadu menus ona konfiansa ba kapasidade governu nian atu ezekuta OJE 2011. Tanba preokupasaun ema barak nian katak PR Horta atraza promulgasaun OJE 2011, bele hamosu implikasaun ba iha prosesu dezenvolvimentu iha rai laran, tanba OJE 2011 nian atu responde nesesidade urjensia povu nian.

Deputadu Arao Noe de Jesus C. Amaral (Bankada CNRT) informa katak laiha prolema tanba tuir konstituisaun RDTL artigu 115 kompetensia governu nian elabora orsamentu depois apresenta mai iha PN no PN hodi diskuti. Aprova, alteira kompetensia Parlamentu nian antes apresenta ba Presidente da Republika tuir artigu 89 konstituisaun nian atu promulga no bele veta.

Agora dadaun tenik Arao katak PR uza artigu 149 atu husu halo apresiasaun husi Tribunal Rekursu (TR) ba OJE 2011. “ Hau hanoin ita sei hela dalan legal sira hotu nebe konstituisaun haruka, agora kompetensia TR atu pronunsia konaba inskonstituisionalidade partes balun husi lei OJE 2011,” hateten Deputadu Arao Noe iha Edifisu PN, Segunda (11/2).

Deputadu husi Bakada CNRT ne’e hakarak informa mos ba publiku katak tuir jestaun finanseiru, TL iha orsamentu fundu konsiladu nebe U$ 634 miloens, osan nebe jestaun estadu no iha fundu kapital umanu no kapital infraestrutura ne’e iha U$ 300 ital miloens no mos iha alteirasaun nebe sae makas.

Inkonstituisinalidade OJE 2011 tanba PR kestiona kriasaun fundu nebe foti 10% husi fundu Petroliferu nian. “ Tuir PN, asesor no governu hare hateten katak buat legal tanba kria ho lei, lei OJE artigu 9 ami inklui iha neba para kriasaun fundu no tuir artigu 32 jestaun finanseira, kriadu por lei. Tuir ami nia persepsaun katak lei orsamentu mos ninia hirarki lei hanesan lei sira seluk,” tenik Arao.

Jestaun orsamentu tuir Arao normal planu orsamentu ida ba tinan ida ne’e komesa husi 1 Janeiru to’o 31 de Dezembru, ne’e iha nia impaktu. Sei prumulgasaun ne’e atraza ezekusaun mos atraza tanba ne’e tuir deputadu ne’e katak TL sei iha dentru limiti tanba ho orsamentu 2/2 sei bele rejolbe estadu nia ejijisensia iha bens servisu ho vensementu ba funsionariu sira nian. “Hau nia preokupa atu governu Tribunal Rekursu no PR Horta bele foti desizaun ida lalais liu atu nune’e ezekusaun ne’e bele lao, ne’e duni orsa¬mentu ba fundu konsilidu bele ezekuta ona no husu ba povu lalika preokupa, “katak Arao.

Tuir Deputadu Mateus de Jesus katak PR Horta iha kbi’it tomak atu veta orsamentu nebe iha no bele fo iha TR bele estuda tanba konstituisaun fo dalan ona PR Horta kbi’it atu veta.

Ne’e katak Mateus laos lei orsamentu inkonstituisinal, PR Horta hatama OJE ba TR dala ruma iha parte artigu balun nebe ladun fo dalan atu osan ne’e ultrapasa. “ Hau hare ne’e politika kapas ida atu todan ne’e dala ruma osan ne’e ultrapasa iha 3% ou U$ 300 ital miloens “ dehan Mateus.

PR Horta la promulga OJE tanba hakarak TR hare nia legalidade, tanba orsamentu ida ne’e atu serbi povu Timor Leste tomak.” Hau hanoin katak tendensia politik nia tenki halai husi tendensia politika karik la dun los, hau fiar nia sei promulga duni osan ne’e iha tempu badak,” katak Mateus.

Iha fatin hanesan Xefi Bankada Fretilin, Aniceto Guterres hatete, Parlamentu hatan ona karta Tribunal Rekursu nian, tanba PN hanesan outor ba lei orsamentu ida nebe agora seidauk sai lei bainhira seidauk promulga husi Prezidente Republika.
“ PR atu promulga sei iha duvida ou iha prekupasaun ruma konaba d projetu nebe Parlamentu aprova tiha ona ne’e nia (PR-Red) husu ba Tribunal atu halao apresiasaun karik iha inkonstitusionalidade ou ilegalidade nebe ema hanaran fiskalizasaun preventive” dehan Aniceto.

Lori osan ba tribunal katak Aniceto, kompetensia Prezidente Republika nian, tanba PN mak autor ba lei, tenke hetan notifikasaun husi tribunal. “ Parlamentu aprova tiha ona osan bazeia ba saida, tanba saida mak Parlamentu aprova, Parlementu tenki esplika sasan sira ne’e ba Tribunal atu nune’e Tribunal iha informasaun sufisiente atu halo desizaun tuir saida mak presidente da Republika husu,” Informa Aniceto.

Deputadu Adriano do Nascimento hatete, PN koalia ona durante iha debate orsamentu atu aumenta osan bo’ot. Tan nee povu sira katak tenke pasiensia, basaa deputadu sira hakilar iha Parlamentu sei hakilar mamuk.

Tuir fontes informasaun nebe Diario nee hetan husi governu katak tribunal rejeita pedidu PR Horta nian konsidera OJE 2011 inkonstitusional, tanba la deteta iregularidade balun iha OJE 2011 nebe parlamentu aprova. Jay

quinta-feira, 10 de fevereiro de 2011

Xanana, Leao ho Leu (Bote) by Ilidio Ximenes da Costa


Iha tempo resistensia to’o agora dau-daun ne’e, naran Xanana sei boot iha rai laran no rai liur. Naran boot tamba ukun nain/lider ba resistensia kontra invasaun Indonesia, naran boot tamba halibur ema e partidu e organisasaun houtu iha CNRT iha tempo resistensia, naran boot tamba sai hanesan presidente da republika Timor-Leste, naran boot tamba sai hikas fila fali presidente ba partidu CNRT no naran boot tamba primeiro ministro actual ba periode ne’e. Buat sira houto tamba hahu husi prinsipio no istoria ida. Prinsipio mak libertasaun patria no libertasaun povo nebe koalia ou konta husi ibun ba ibun ho hakerek hela iha suratan e livro husi autor resistensia sira nebe sei esiste hodi sai historia ba gerasaun foun. Wainhira autor resistensia sira la iha ona, geresaun foun mos sei la hatene nia istoria resistansia nebe mos sei bele afeta ba nasionalismo no patriotismo gerasaun foun. Istoria e istoria no istoria tenki transmit ba ema seluk no istoria tenki haktuir lolos.

Maski, ema barak dehan tempo seidauk to’o, tempo seidauk iha atu hakerek, maibe tempo sempre ba oin nafatin, tempo lao nafatin, atu diak liu it abele hahu ho buat kiik nebe laos hodi hakerek deit, maibe hatudu e hadia fatin sira iha resistensia mak iha ba gerasun foun e nune sira bele iha kuinesemento oiton hodi bele buka rasik hodi hatene oitoan. Iha ne’e hakerek nain focus liu ba fatin historiku no author istoria resistensia hodi bele desenvolve ba area turismo nia.

Uluk liu, hakerek nain rona husi ema konta katak base resistensia hahu moris fali iha Mehara, los e lae? horas ne’e sai perguntas boot ida nebe persisa resposta ou esplikasaun klara husi autor sira hahu hato’o ba gerasaun foun. Nune mos, harekek nain rona istoria ida katak Xanana tuur tama iha “Leu” (Fataluku lian) ou Bote (Tetun) laran no iha leten taka ho fahi nia ai han. Hakerek nain interesado ho istoria ne’e  atu hetan aotor no hatene. Husi plano ba plano no visita ba visita iha rai ne’e la hetan. Ikus mai, iha viagen ida iha loron 17 fulan Junho 2008, hakerek nain hakat liu ba tan iha rai Mehara hodi buka hatene no hetan duni ema nebe tutur Xanana iha “Leu” / Bote laran. Ema ne’e mak Ricardo da Conceicao ho naran kodiku resistensia mak LEAO”, horas ne’e nia ho idade 75 anos, nia katuas ona. Nia ema resistensia iha rede cladestina hanesan estafeta. Atu hetan autor ne’e lori tempo naruk; husu husi uma ba uma, husu ba ema katuas/fereik sira no joven sira. Resposta nebe hetan mak barak liu mak katuas e ferik sira hatene no joven sira barak la hatene. Ne’e hatudu katak istoria resistensia seidauk hatoo ou hanorin mos iha eskola karik.

Hahu husi ne’e, ami dada lia husi tuku 1 loraik too  tuku 5 lokraik. Tio Leao hahu kontak istoria; hau hetan orden husi membro resistensia ida (la fo hatene naran) atu hakliki maun bot Xanana husi fatin Cewai iha Com lori too ba iha Mehara. Tuir dalan iha fatin Serelau, militar sira husu nia, ba nebe no lori saida? Tio Leao hatan dehan,” hau lori fahi nia hahan, no atu ba iha Mehara”, nia kontinua lao too ba iha fatin maski Leu ne’e todan tebes. Xanana hela ho nia durante semana ida, haktuir Tio Leao. Tio Leao haktuir tenik katak maun boot Xanana ain kanek boot, nebe labele lao. Oinsa halo tratamento ba maun boot Xanana nia ain? Tio Leao dehan, hau ba simu aimoruk iha PUSKESMAS/clinika hafoin fo aimoruk kapsul ba nia. Depois de Ain diak oitoan hau entrega fali maun boot Xanana ba senhor Orlando Jose Maria ho naran kodeku Mau Welis (matebian ona) nebe mate iha 1985. Leu ne’e sei iha ka? Tio Leao dehan la iha ona. Karik sei iha rohan oan ruma husi Leu ne’e e nakles mos la iha buat ida? Lae oan, at no soe tiha ona iha uluk kedas. Ita lakon tan sasan autentik ida.

Durante muda sai tiha husi uma, Xanana sira ba subar fali fatuk kuak naran “Lu Curu” (Gua Tupai ou laku fatin), husi fatin ne’e mak maun boot Xanana hasoru malu ho Mau Weles, Julio Ferreira ho kodiku Holinacha, Quinalaka no Raja Miguel (matebian ona), Dom Martinho da Costa (matebian ona), Padre Luis (matebian ona) no Padre Afonso Nacher (matebian ona). Sira nia hasoru malu hodi koalia no halo plano no estragia ba resistensia ba libertasaun patria/ukun an. Tebes ka? Persisa resposta husi autores resistensia sira nebe sei moris ba istoria ne’e.
“Lu Curu” fatin ida mak historiku no fatin ida mak bele atria turista antes halo sira nia viagen ba Tutuala e Jaco, wainhira desenvolve diak fatin ne’e. Isemplo ida mak iha Indonesia “Gua Selarong” subar fatin Diponegoro” nebe sai fatin turista no fatin ba estudantes sira hodi haree no hatene sira nia istoria.

Oinsa atu desenvolve fatin ne’e? Tuir hakerek nain nia hanoin; halo konsulta ho autor no autoridade local sira no komunidade, hafoin halo monumento no hatuur fila fali “LEU” ou BOTE imitasi ida no mos rai dokumentus hanesan fotografia, e halo pinturas ou estatua balu no seluk tan atu bele representa ou relembra fila resistencia iha pasado ba gerasaun foun. Depois ida ne’e, fo ba veteranus, juventude no suco hodi tau matan no halo retribuisaun/kontribuisaun kiik ba visitors sira wainhira sira hakarak tama ba iha “LU CURU” laran.

Benefisio saida mak sei hetan husi LU CURU? Ida, gerasaun foin hatene e rona ho hare fatin  istoria resistensia liu husi autor resistensia nebe sei moris, la os trasmiti ou hakerek fali husi ema seluk enkuanto sira sei moris (hanesan Tio Leao, maun boot Xanana); rua, fo rendimento kiik ba empresario ou faan nain kiik sira hanesan: kios, loja, losmen, restaurante, ema nebe faan tais, uma adat e souvenir, ojek, duru basa ou (guide); tolu, hamenus desenprego, bele hamosu kreatividades ba komunidade hodi haburas fila fali valors-valores kulturais sira seluk hanesan: tebe-tebe, dahur, no seluk tan nebe bele atrai ema rai liur no rai laran kona ba promosaun kultura; hat, hametin relasaun fraternidade entre joven husi rai (suku, distrito) ida ba rai (suku, disrito) seluk.

Wainhira hanoin ba buat boot deit nebe ema boot e riku deit mak hetan beneficio hanesan mos fo bosu e hariku ema boot no hamate ou hasusar ba ema kiik sira. Iha matenek nain balu iha prespetiva ida katak “ita halo buat ida atu ema liur atu mai haree no ita tenki kria ou hadia infrastruktura uluk”. Ba hakerek nain hanoin ida ne’e hanoin e ideia ida mak boot liu ou ambisiosu liu tamba fo importansia liu ba ema rai liur no hatuur ema iha rai laran ba iha segundu prioridades no preokupado liu ho sasan infrstruktura e fisik. Hahu husi kiik hodi mosu kompetisaun nebe diak iha kumunidade nia laran do que fo buat houtu-houtu ou kria buat houtu-houtu hodi hamosu deit dependensia.

Tuir hakerek nain nia hanoin, diak liu ita hahu ho plano e hanoin kiik hanesan hau identifika fatin (historiku, culturais) no hakerek, rehabilita ou desenvolve no halo promosaun dau-daun hodi hatoo hikas ona ba gerasaun e komunidade tomak iha rai laran atu sira hatene uluk liu husi programa ida mak hanesan studi visit (lori estudante ba haree, rona no hakerek) ba estudantes sira hahu husi Pre Primaria too ba iha universidade no komplementa ho programa sira seluk.

quinta-feira, 3 de fevereiro de 2011

BANKADA CNRT - FRETILIN Kondena João Gonçalves.

Timor Post - Kuarta, 02 Fevreiru 2011

Dili-“Bancada FRETILIN no CNRT lamenta tebes ho deklarasaun Ministru Ekonomia no Dezenvolvimentu, Joao Gonçalves, tanba kontinua azeita Timor Leste bele sai sentru refujiadu.
Joao Gonçalves hasai tan deklarasaun ne’e liu husi entervista Chanel 10 Sidney.

Deputadu José Teixeira husi Bancada FRETILIN hatete situasaun ne’e hatudu katak governu laiha kapasidade iha prosesu negosiasaun no inkapasidade Governu ne’ebe lahalo diferensia entre kestaun sentru refujiadus no griter sunrise.

“Ne’e hatudu inkapasidade no rende ona iha prosesu negosiasaun, FRETILIN kontra pojisaun ne’e,”lamenta nia iha Parlamentu Nasional tersa, (01/02).

Teixeira dehan, hafoin MED Joao Goncalves halo intervista ho chanel 10 sidney iha segunda-feira foin lalais ne’e iha programa GPM ho George Negus iha momentu ne’e kedas Chanel 10 sidney intervista mos ho nia (José Teixeira-red), maibe nia parte mantein pojisaun katak TL la sai sentru refujiadus no Pipeline tenke mai Timor Leste.

Deputadu FRETILIN hateten kestaun refujiadus no Greater Sunrise ne’e buat rua mak iha diferensia katak ba Greater Sunrise nian Timor Leste iha ekipa ida atu toma konta ba prosesu negosiasaun hanesan mos iha primeiru Governu konstitusional ne’ebe lidera husi Marí Alkatiri.

“Greater Sunrise ne’e ita iha tratadu ida iha akordu ne’ebe Parlamentu rua ne’e halo ona,”esplika nia.

LAMENTASAUN HANESAN MOS, deklara husi deputadu Arao Noe de Jesus husi Bancada CNRT katak Governu liliu Ministru sira tenki kuidadu atu deklara buat ruma ne’ebe liga ba interese nasional.

Nia dehan, kestaun refujiadus ne’e uluk kedas bancada CNRT liliu Parlamentu Nasional hasai rezolusaun ida kontra politiku ida ne’e,”CNRT mantein pozisaun lasimu pozisaun atu Timor Leste sai sentru refujiadus ne’e,”deklara nia.

Arao mos dehan tan, kestaun refujiadus no Griter Sunrise iha prosesu ketak, Governu labele kahur prosesu hirak ne’e,”ita seidauk rona loloos, maibe lalika kahor sasan ne’e. karik nia (João Goncalves-red), koalia hanesan PSD ok, ne’e depende nia,”lamenta deputadu CNRT ne’e.

ENTERTANTU, bainhira diariu ne’e tenta atu konfirma ho MED JoãoGoncalves maibe la susesu.”Ministru ohin sei ba enjkontru iha UNMIT.

Depois orsida lokraik sei iha Enkontru iha Konselhu Ministru, tan ne’e, karik Ministru sibuk,”haktuir sekretaria MED nian.(agus dos santos)

Veteranus Fiar Xanana Libertador Povu, Caetano: “Ami Nunka Husik Maun Boot”

Quinta-feira, 3 de Fevereiro de 2011

.
Josefa Parada - Kinta, 03 Fevereiru 2011 - SUARA TIMOR LOROSAE

DILI — Veteranus Falintil no Antigu Kombatentis libersaun nasional, tula fiar nafatin ba Primeiru Ministru (PM), Kay Rala Xanana Gusmão, atu dedika aan tomak hodi liberta povu ida ne’e husi ki’ak, mukit no atraza.
“Nudar veteranus, ami sempre tau esperansa ba Maun Bo’ot Xanana, ne’ebe desde tempu rezistensia iha ai-laran ho situasaun ida difisil tebes nia infrenta to’o ohin loron ita hetan ukun rasik aan. Tanba ne’e, veteranus sira la duvida ho lideransa Maun Bo’ot Xanana nian atu liberta povu ida ne’e,” afirma L-4 nudar veteranus ida wainhira dada lia ho STL iha Delta Nova, Dili, Tersa (1/2).

L-4 dehan, ho kapasidade no dedikasaun PM Xanana nian ba povu ho rai ida ne’e, bele sai garantia ba povu tomak atu dezenvolve rai ida ne’e ho diak no tuir duni mandamentu ne’ebe eis guereleiru ho saudozu sira tomak mehi durante tempu rezistensia nia laran.

Nudar veteranus, L-4 fiar katak, ho Orsamentu Jeral Estadu (OJE) tinan fiskal 2011 ho montante U$ 1.306,018.000, bele lori dezenvolvimentu povu ida ne’e nian la’o ba oin. Tanba ne’e, governante tomak ne’ebe sai liman-an ba PM Xanana nian bele haka’as aan implementa programa governu nian ho diak tuir duni politika orsamentu estadu tinan ne’e nian.

Buat ne’ebe importante tebes atu kore povu ne’e husi mukit, tuir L-4, governu tenki ejekuta ho responsabilidade OJE tinan ne’e, liu-liu hadia lalais kondisoens infra-estutura baziku, hanesan estradas, ponte, bee mos, eletrisidade, saude ho kondisaun eskola iha nasional to’o area remotas.

Meta Mali, nudar mos veteranus ida sublinha tan, OJE tinan fiskal ne’e bo’ot tebes no tenki bo’ot duni atu bele reforsa komprimisiu PM Xanana nian, ne’ebe nia rasik halo durante funu tinan 24 nia laran.

Meta Mali reforsa tan, komprimisiu ne’ebe PM Xanana prega iha nia vida tomak perente tempu luta nian mai to’o ohin loron ukun rasik aan mak oinsa kore povu husi ki’ak, muda faluk ho oan ki’ak nia vida moris no mos muda veteranus sira nia vida.

“Hau atu hateten mos katak, se muda universalmente povu hotu nia vida iha tinan ida nia laran la fasil. Mas, to’o tempu ruma Xanana sei hatudu duni ninia komprimisiu bo’ot ba povu ida ne’e wainhira nia hetan nafatin fiar husi povu atu governa nasaun ida ne’e,” argumenta Meta Mali.

Meta Mali esklarese tan, nudar veteranus ba libertasaun rai ida ne’e, nia kontinua tau fiar iha PM Xanana atu liberta povu ida ne’e husi nakukun, ki’ak no mukit.

Iha fatin hanesan, Custodio Belo alias Alin Laek fo hanoin katak, buat hotu ne’ebe Parlamentu Nasional aprova iha OJE tinan fiskal 2011 nudar kondisaun ida atu bele fo asistensia ba povu ne’ebe sei moris iha ki’ak, mukit no nakukun laran.

“Hau fiar katak, ho ami nia Maun Bo’ot Xanana ne’ebe lidera funu no halo promesa ba povu iha funu laran katak, primeiru liberta nasaun no segundu liberta povu, sei sai duni realidade,” afirma Alin Laek.

Nia hatutan, lideransa Xanana iha governasaun ne’e bele lori duni hakmatek, paz, estabilidade no dezenvolvimentu ba povu hodi goza produtu independensia ne’ebe sosa ho ruin, ran, no mata wen.

“Hau fiar, ami nia Maun Bo’ot Xanana nudar ema ne’ebe ho esperitu matenek ho forsa rai lulik no matebian Timor nian tuur iha nia leten hodi fo kbi’it nafatin ba nia atu liberta povu iha ukun rasik aan ida ne’e,” hateten Alin Laek. Naran Alain Laek rasik ho nia signifikadu katak, Alin Lakohi Integrasaun.

Caetano Gonzaga dos Santos alias Foching nudar mos veteranus ida hateten, governu ne’ebe PM Xanana mak lidera sei uja OJE ne’e ho didiak atu garante dezenvolvimentu ba povu ho nasaun ida ne’e nian.

Foching esklarese katak, vizaun Xanana nian desde iha ai-laran nia hatene muinto bem, ne’ebe hakarak duni dezenvolve povu ho rai ida ne’e.

“Iha ema ida-rua mak kala dehan, la fiar Xanana, maibe povu sei fiar nafatin Xanana. Ami veteranus rasik mos nunka husik Xanana, tanba ami hatene ninia vizaun politika ba povu ida ne’e diak tebes desde tempu rezistensia nian,” Foching hateten.

Antes ne’e, Vise Primeiru Ministru ba asuntus Sosiais, Jose Luis Guterres iha nia lia kmanek ba lansamentu Consorsium Contractor de Eletrisidade afirma katak, Xanana nudar eis komandante gerileirus ba libertasaun nasional hatudu duni ninia dedikasaun hakarak hatur paz, estabilidade no dezenvolvimentu ba povu ida ne’e.

Jose Luis dehan, desde simu knar lidera governasaun iha 2007, Xanana hatudu duni ninia kapasidade no karisma hodi hatur no garantia estabilidade ba povu ne’e.
Nia hatutan, PM Xanana mos komesa hatudu dau-daun ona sinal dezenvolvimentu ba povu, liu-liu oinsa fortifika ekonomia povu nian nai-naik maibe bei-beik.

Jose Luis argumenta katak, Xanana hanesna lider rezistensia ida ne’ebe sai Primeiru Ministru diak liu kompara ho Primeiru Ministru seluk-seluk iha mundu ne’e.

“Ita luta para lori paz no moris diak ba povu tomak. La bele familia ida ka grupu ida deit mak riku iha rai ida ne’e,” Jose Luis afirma hikas. sel
.